Petrus de Atarrabia on Formal Distinction

Hi Everyone,
Post of today is a contribution of Peter of Atarrabia on formal distinction. Unlike Hugh of Newcastle and Peter Thomae, Peter was a more sincere, though less original, scotist. He lectured the Sentences in the province of Navarra and then in Paris, where he most likely met John Bassol, the doctor ordinatissimus. Peter and John share concepts and style, sometimes we can find the same passages in their commentaries... it's difficult to know who is the author and who just copied. Peter and John can be considered the spanish and french/english (where John was born is still object of controversy) faces of the pure and simple scotism. No superfluous elaboration and metaphysical decorations make their tests clear, neat, concise... Peter's Commentary on the First Book of Sentences, along with John's and Peter of Aquila's, should be vademecum(s) of the good scotist. Peter's commentary, however, is not just an abbreviatio... I mean, it's not fully original, but it's not a mere exposition of Scotus' doctrine... Or maybe it is, but, as always it is, performers are also composers...
The contribution that Peter gave on formal distinction is a good example. Distinctiones 2, 8 and 31-32 of his Commentary are dedicated to this topic. There he not only explain Scotus' position, but it also defend it agains Hervaeus. As I said, it is concise and neat... a real text we can enjoy.

====================================================================================

PARS SECUNDA
DE ATTRIBUTIS IN DEO

Deinde quaeritur de distinctione perfectionum essenitalium quae usitato nomine dicuntur attrivuta. Circa quod quaeram quatuor: Primum, utrum attributa sint in idem re cum essentia divina; secundum, utrum quaecumque distinguuntur realiter distinguantur essentialiter; tertium, utrum quaecumque sunt non – idem formaliter extra intellectus distinguantur realiter; quartum, utrum attributa sint non – idem formaliter extra intellectum.



Quaestio 1
UTRUM ATTRIBUTA SINT IDEM RE CUM ESSENTIA DIVINA

Ad primum sic proceditur:
Et videtur quod attributum non sit idem in re cum divina essentia.
Quia idem non est in seipso; sed attributum est in divina essentia; ergo attributum non est idem quod divina essentia.
Praeterea, perfectio et perfectibile distinguuntur realitur; sed sic se habent attributum et essentia; ergo etc.
Praeterea, quaecumque sic se habent quod plurificato uno non plurificatur reliquum, illa distinguuntur realiter ; sed attributa plurificantur, essentia non ; ergo etc.
Praeterea, Damascenus, primo libro capite quarto: “Si dixeris istum, sapientem, etc., non naturam, sed circa naturam sunt significabis”.
Preaeterea, Augustinus, XV de Trinitate c. 8.

Contra:
Augustinus in libro De fide et simbolo dicit istam sententiam: quod “omnia quae sunt in divina substantia non sunt aliud quam ipsa substantia”.

Respondeo:
Hic quatuor sunt videnda: primo, quid sit perfectio simpliciter; secundo, quid attributum; tertio, qued attributa formaliter sunt in Deo; quarto, quod sunt idem re eum essentia divina, salvis suis propriis rationibus quiditativis.


[I. QUID SIT PERFECTIO SIMPLICITER]

De primo, ut potest haberi ex intentione Anselmi, Monologion 15 cap.: perfectio simpliciter est illud quod est “melius ipsum quam non-ipsum” cuicumque supposite absolute considerato. “Non-ipsum” non tenetur negative, ut sit sensus quod melius est ipsum quam sua negatio, quia sic quodcumque positivum esset perfectio simpliciter; sed intelligitur ibi “non-ipsum” pro quocumqe incompossibili etiam positivo, ut sit sensus: perfectio simpliciter est in quolibet melior quocumque sibi incompossibili. Dico autem “cuicumque supposito absolute considerato”, hoc est non determinando ipsum ad aliquam naturam determinatam. Exemplum: sapientia est perfectio simpliciter; tamen supposito lapidis melius est non babere ipsam quam habere, quia melius est lapidi esse lapidem quam non esse lapidem; sed ad habere sapientiam sequitur non esse lapidem, nihil autem cuicumque naturae melius est quam proprium esse.


[II. QUID SIT ATTRIBUTUM]

Quantum ad secundum, attributum dicitur dupliciter: vel quia ab alio tributum, puta a creatura, vel quia alii tributum, scilicet Deo. Quod si accipiatur pro alia vel sub alia relatione rationis quae est ipsa attributio, est nomen secundae intentionis, et sic ipsum non accipio in sequentibus. – Alio modo potest accipi attributum secundum illud quod est, scilicet pro eo quod tribuitur, et sic significat rem primae intentionis, et in isto sensu intendo de ipso pertractare vel prosequo.
Sunt autem tria de ratione attributi sic accepti: primum, quod sit formaliter perfectio simpliciter, et per hoc excluditur quaelibet relatio divina et quaelibet relatio rationis quarum neutra formaliter est perfectio simpliciter. Secundum est quod sit perfectio quasi secundaria et quasi perficiens in esse secundo sive in bene esse, et per hoc excluditur ipsa divina essentia et existentia, vita et intellectualitas, quae sunt perfectiones primae seu actus primi. Tertium est quod reperiatur in Deo formaliter, in creatura per participationem; et per hoc excluditur aeternitas, immensitas, infinitas, omnipotentia et similia quae in creaturis non reperiuntur formaliter.
Advertendum autem quod quia omnes perfectiones quae sunt in creaturis sub quadam limitatione et imperfectione et reali distinctione, sunt in Deo eminenter, sine imperfectione, limitatione et sine reali distinctione; ideo possunt diversimode accipi in comparatione ad divinam essentiam. In creaturis vero sunt quaedam perfectiones primae quae dicunt formaliter imperfectionem, puta animalitas, leonitas., et ab istis non potest accipi ratio attributi, quia attributum formaiter est in Deo et istae rationes ibi esse non possunt in Deo formaliter. Quaedam sunt perfectiones secundariae et accidentales, et istae sunt in duplici differentia: quaedam enim perficiunt sic subiectum quod ex modo suo in ipso subiecto important vel includunt quamdam imperfectionem, sicut color, calor, et similia, et a talibus etiam non accipitur attributum, sed perfectiones huiusmodi eminentiori modo sunt in Deo; quaedam vero quae in propriis speciebus sunt limitate et dicunt per consequens aliquam imperfectionem, tamen ex modo suo perficiendi subiectum non dicunt in ipso aliquam imperfectionem nec limitationem ex sua formali ratione, puta intellectus et voluntas, sapientia et potentia et similia et a talibus accipitur attributum, quia illa formaliter sunt in Deo, quia de unaquaque valium potest dici quod est melius ispum quam non-ipsum.
Ex praedictis potest colligi talis descriptio attributi: “attributum est perfectio divinae essentiae, quasi secondaria, reperta in Deo formaliter, in creatura per participationem”. Dico “quasi secondaria” non propter distinctionem realem vel essentialem inter attributum et essentia, sed propter non-identitatem formalem, sicut in sequentibus exponetur. Ex quo concludo corollarie quod sicut de ratione perfectionis simpliciter non est relatio nec secundum rem nec secundum rationem, ita nec de ratione attributi.


[III. TRIA DECLARANDA]

Quantum ad tertium declaro tria: primum, quid est esse formaliter; secundum, quod attributa sunt in Deo formaliter; tertium, quod quodlibet attributum est formaliter infinitum.
[1. Esse formaliter] De primo, ‘esse formaliter’ in aliquo non est esse originaliter sicut in potentia passiva, ut sunt formae in potentia materiae ante sui productionem; nec est esse virtualiter tantum in aliquo, ut sunt illa quae sunt in potentia activa ante sui productionem, quae pro tunc nullum habent esse nisi quia virtualiter continentur in illa; nec est esse confuse vel miscibiliter eo modo quo miscibilia sunt in mixto; sed ‘esse formaliter’ in aliquo est esse in eo secundum propriam rationem quiditativam et secundum veritatem suae perfectionis.
[2. Attributa in Deo] Quantum ad secundum ostendo quod attributa formaliter sunt in Deo, primo sic: Omins perfectio simpliciter formaliter est in Deo; sed attributa, secundum illud quod sunt, sunt perfectiones simpliciter; ergo etc. Probatur maior primo ex parte Dei sic: ut supra dicebatur, nomine Dei intelligimus ens primum, perfectum, infinitum, cui nihil deest de his quae possunt haberi sine contradictione. Tunc sic: summe perfecto non repugnat perfectio simpliciter formaliter; sed Deus est summe perfecturs; ergo sibi non repugnat perfectio simpliciter formaliter; ergo perfectio simpliciter formaliter possibilis est haberi in Deo sine contradictione, et per consequens sibi non deesse ex illa propositione praemissa.
Item, si non omnis perfectio simpliciter formaliter sit in Deo, possibile est vel erit cogitari aliquid ‘maius Duo, quod est falsum. Probatio consequentiae: illud in quo est omnis perfectio simpliciter formaliter est maius quam illud in quo non est.
Item, perfectio simpliciter in nullo reperitur perfecte nisi in primo simpliciter; sed Deus est simpliciter primum ens; ergo etc. Minor patet ex supra dictis, quia attributum, secundum illud quod est, est ‘melius ipsum quam non-ipsum’.
Secundo probo idem ex parte perfectionis simpliciter sic: Perfectio simpliciter formaliter seu quiditative est ‘melius ipsum quam non-ipsum’ et per consequens est in Deo; sed quodlibet attributum, secundum illud quod est, est perfectio simpliciter formaliter seu quiditative; ergo quodlibet attributum est formaliter in Deo
[3. Attributa infinita formaliter] Quantum ad tertium ostendo quod attributa sunt infinita formaliter sic: In ente perfectio simpliciter, ubi est eadem ratio infiniti et perfecti simpliciter, quod est formaliter perfectio simpliciter est formaliter infinitum; sed in ente perfecto simpliciter, quod est Deus, est eadem ratio infiniti et perfecti simpliciter; ergo quod est in Deo perfectio simpliciter formaliter est infinitum formaliter; sed quodlibet attributum, secundum illud quod est, est in Deo perfectio simpliciter formaliter ; ergo quodlibet attributum, secundum illud quod est, est infinitum formaliter.
[4 Conclusiones] Ex hoc concludo primo quod nulla relatio realis est de ratione attributi, quia quod non est perfectio simpliciter non est de ratione perfectionis simpliciter ; sed nulla relatio realis dicit perfectionem simpliciter ; ergo non est de ratione perfectionis simpliciter ; sed attributum est perfectio simpliciter ; ergo, etc.
Sed forte dices quod licet relatio non sit omnino perfectio simpliciter, tamen aliquo modo est perfectio simpliciter. – Contra : illud quod est aliquo modo perfectio est perfectio, quia perfectio, sive secundum aliquem modum sive secundum omnem, perfectio est. Tunc sic : in quibus sunt aliquae perfectiones, in illis potest esse aequalitas vel inaequalitas secundum illas perfections, in illis potest esse aequalitas vel inaequalitas secundum illas perfections ; sed, secundum te, relationes personales sunt aliquo modo perfectiones ; ergo secundum relationes personales potest esse in divinis personis aliqua aequalitas vel inaequalitas, quod est contra Augustinum et contra alios sanctos.
Item, illud in quo sunt plures perfectiones simpliciter est perfectius simpliciter ; sed quaelibet persona habet aliquas relationes quas non habet alia et per consequens, secundum te, aliquas perfectiones quas non habet alia ; ergo quaelibet persona secundum aliquid est magis perfecta quam alia et per consequens inaequalis illi. Minor patet, quia in Patre sunt dueae relationes propriae, scilicet innascibilitas et paternitas, in Filio filiatio, in Spiritu Sancto spiratio passiva, et in Patre et Filio spiratio activa.
Item, Augustinus, VI de Trinitate: “Tres personae non sunt aliquid maius” etc.
Ex hoc concludo incidenter quod nulla relatio est infinita formaliter, quia nulla est perfectio simpliciter ; infinitum autem et perfectum idem.

Contra : relatio est perfectio vel imperfectio ; sed non est perfectio ; ergo est imperfectio ; ergo personae divinae sunt imperfectae formaliter, quod est falsum. – Item, relatio est finita vel infinita ; non finita, ergo infinita.

Ad primum dico quod relatio, ex sua formali ratione, non dicit perfectionem nec imperfectionem, sicut lapis, de sua formali ratione, nec est caecus neque videns.
Ad aliud dico quod finitum et infinitum quantitati congruunt et hoc vel quantitati molis vel quantitati perfectionis et virtutis; ergo sicut illud quod nullam habet molem nec est finitum nec infinitum quantitate molis, sicut patet de anima et substantiis separatis, ita quod de sua formali ratione nullam dicit perfectione, nec est finitum nec infinitum quantitate perfectionis; relativo autem, ut probatum est, de sua formali ratione non est perfectio et ideo illud non concludit.
Contra : Philosophus dividit ens prima sui divisione per finitum et infinitum. – Respondeo : illud est verum de ente distincto per essentiam ab alio ; in proposito autem relatio non distinguitur essentialiter ab essentia divina. patet ergo quod nulla relativo realis est de ratione attributi. Ex hoc concludo secundo quod multo fortius nec relatio rationis propter dictam rationem.


[IV. AD QUAESTIONEM]

Quantum ad quartum ostendo primo quod essentia et attributum sunt idem in re sic: Omne quod est intrinsece compossibile infinito intensive est idem realiter illi; sed quodlibet attributum est compossibile intrinsece essentiae quae est infinita intensive; ergo etc. Non dico intrinsece sic, hoc est per se primo modo. Maiorem probo primo sic: da oppositum, scilicet quod non sit realiter idem illi, tunc erunt res et res; ergo infinitum non erit infinitum. Probatio consequentiae: ex hypothesi hic sunt res et res et conveniunt in unum; ergo faciunt aliquam unitatem unionis et per consequens alicuius compositionis. Sed quae sunt partes alicuius compositionis sunt compossibilia; ergo illud infinitum erit compossibile et ita infinitum et non infinitum, quia compositionem semper sequitur limitatio et finitas.
Item, si infinitum non includit realiter illud sibi compossibile, aliquid sibi deesset compossibile; ergo non est infinitum ex descriptione infiniti superius* posita. Minor probatur per Damascenum: “Divina essentia est pelagus substantiae infinitum”, Item, ratione, quia omnis perfectio simpliciter est formaliter infinita; sed essentia est perfectio simpliciter; ergo etc.
Secondo ostendo quod attributa sunt in Deo salvis propriis salvis propriis rationibus quiditativis. Ut prius deductum est, attributa sunt formaliter simpliciter et sunt in Deo formaliter, sed ‘esse formaliter’ est esse secundum rationem quiditativam ; ergo attrivuta manent in Deo secundum suas rationes quiditativas.
Item, indinitum illud solum non compatitur quod ponit imperfectionem; sed ratio quidditativa attributi non ponet imperfectionem, quia secundum istam est perfectio simpliciter; ergo propter infinitatem non tollitur propria ratio quidditativa attributi.
Ad quaestiones igitur dico quod quodlibet attributum est idem realiter cum essentia.


[V. AD ARGUMENTA PRINCIPALIA]

Ad primum, quod idem sub eadem ratione non est in seipso; sed sub diversis rationibus non est inconveniens.
Ad secundum, quod forma in creaturis habet triplicem conditionem: quia informat, quia est pars alicuius totius (et utraque istarum est imperfectionis), tertia conditio est quod est illud quo aliquid est tale. In primis duabus eonditionibus vera est maior, in tertia est falsa. Respondeo autem hic distinguendo de forma, quia pro eodem accipio perfectionem et formam quantum pertinet ad argumentum.
Ad tertium, quod non oportet quod distinguantur realiter, sed sufficit quod distinguantur ratione, utrum reali vel facta ab intellectu non curo ad praesens.
Ad quartum, quod attributa multiplicantur secundum rationem, non secundum rem.
Ad Damascenum, quod intendit assignare aliquam distinctionem, non tamen realem, sed qualem infra dicetur.
Per idem ad Augustinuni.



Quaestio 2

UTRUM QUAECUMQUE DISTINGUUNTUR REALITER
DISTINGUANTUR ESSENTIALITER

Ad secundum sic proceditur:

Et videtur quod quaecumque distinguuntur realiter distinguantur essentialiter:
Quia ‘ens et res convertuntur’; ergo distinctio ergo distinctio realis et essentialis convertuntur, et per consequens quaecumque distinguuntur realiter distinguuntur essentialiter.

Contra:
Personae divinae sunt idem per essentiam et distinguuntur realiter, ut tenemus per fidem*; ergo non quaecumque distinguuntur realiter distinguuntur essentialiter.

Respondeo breviter quantum ad nunc primo declamando terminos quaestionis; secundo ad quaestionem.


[I. EXPOSITIO TERMINORUM]

Quantum ad primum dico quod illa distinguuntur essentialiter sive per essentiam quae possunt per aliquam potentiam separari in exsistendo, vel sunt in separabilibus; illa autem dicuntur distingui realiter et non essentialiter quae per quamcumque potentiam impossibile est separari in exsistendo et quodlibet abstractum ultimata abstractione dicit aliquam realitatem positivam non includentem
ut sic aliam realitatem a qua ponitur distingui sicut, ut suppono nunc, sic se habet realitas a qua accipitur genus et realitas a qua accipitur differentia.


[II. AD QUAESTIONEM]

Quantum ad secundum dico quod non quaecumque distinguuntur realiter distinguuntur essentialiter, sed e converso sic, quod quaecumque distinguuntur essentialiter distinguuntur realiter, patet. Ad hoc me inducit specialiter argumentum primum de personis divinis.
Item, supra dicta declarando, arguo sic: Paternitas in divinis et filiatio non possunt separari in exsistendo et quaelibet est aliqua realitas positiva et abstractum ultimata abstractione et una realitas ut sic non includit aliam, et tamen habent eamdem essentiam; ergo per necessitatem oportet ponere aliqua distincta realiter non tamen essentialiter. Patet igitur quod non est bona consequentia: ‘distinguuntur realiter, ergo essentialiter’; immo est fallacia consequentis*.
[Ad argumentum] Ad argumentum respondeo quod res uno modo scilicet ut dicit aliquod positivum separabile, convertitur essentia; et alio modo res minus proprie sumpta, ut scilicet dicit aliquod positivum reale quod impossibile est separari ab illo cuius est, non convertitur cum essentia; et ideo argumentum non concludit.








Quaestio 3

UTRUM QUAECUMQUE SUNT NON-IDEM FORMALITER
EXTRA INTELLECTUM DISTINGUANTUR ESSENTIALITER

Ad tertium sic proceditur:
Et videtur quod quaecumque habent non-identitatem extra intellectus distinguantur realiter:
Quia distinctio quae est ex natura rei est realis ; sed illa non-identitas extra intellectum est aliqua idstinctio ex natura rei ; ergo non-identitas extra intellectum est distinctio realis, et per conseuqens quae sunt non-idem extra intellectum distinguuntur realiter. Maior est manifesta quia praedicatum includitur in subiecto.
Praeterea, VI Metaphysicae, ens dividitur per ens in anima et per ens extra animam. Tunc sic : ubi est distinctio rationis facta ab intellectu ibi sunt distincta secundum rationem ; ergo ubi est distinctio extra animam, et per conseuqnes realis, ibi sunt distincta secundum rem ; ergo si aliqua sunt non-idem extra intellectum distinguuntur secundum rem.
Praetera, si dicas quod distinguuntur ex natura rei, arguo : aut distinguuntur ex natura rei qua distinguuntur originaliter solum – et tunc non est extra intellectum, quia non dicit nisi diversum modum concipiendi idem obiectum – aut distinguuntur formaliter et per consequens distinguuntur realiter, quia ista formalitas est aliquid extra intellectum. – confirmatur : quae distinguuntur formaliter vel distinguuntur per nighil, et tunc illa distinctio est nihil, vel per esse in intellectu, ety est distinctio rationis, et tunc nihil dicit ultra communem viam, vel distinguuntur per esse in re et per consequens quaecumque distinguuntur formaliter distinguuntur realiter.
Praeterea, illae formalitates aut sunt aliquid aut nihil ; non sunt aliquid, quia iam essent plura distincta realiter ; ergo sunt nihilitates.

Contra : IV Metaphysicae, secundum translationem Commentatori, ens et unum dicunt eadem rem et differunt definitione ; sed differre definitione est differre formaliter vel quiditative ; ergo non identitas formalis seu quiditativa non est distinctio secundum rem et rem.

Respondeo :
Primo ponetur una opinio ; secundo arguetur contra eam ; tertio dicetur ad questionem.


[I. UNA OPINIO]

Quantum ad primum est una opinio quod quaecumque habent non-identitatem formalem habent distinctionem realem, et quod oppositum implicat contradictionem. Motiva illorum partim sunt posita in pede quaestionis, partim tangentur in seguenti quaestione.


[II. OPINIONIS IMPROBATIO]

Quantum ad secundum arguo contra illam opinionem sic: essentia divina et paternitas in Patre sunt realiter idipsum, sed non sunt omnino idem extra intellectus; ergo non omnia quae sunt non omnino idem extra intellectus sunt distinta realiter, sicut res et res vel sicut realitas et realitas. Probativo maioris: quidquid est compossibile intrinsece infinito formaliter est idem sibi; sed paternitas est compossibilis essentiae intrinsece, quae quidam est infinita formaliter; ergo etc.
Praeterea, ad oppositum: tunc essentia et paternitas se habebunt ut res et res. Tunc sic : Quae concurrunt ut res et res ad constitutionem alicuius unius oportet alterum esse in actu et aliud in potentia ; sed essentia et relatio concurrunt ad constitutionem unius personae sicut rest et res pro te ; ergo alterum se habebit ut potentia, alterus ut actur, et per consequens constituunt personam tamquam vere compositum, quod est haereticum.
Probatio minoris : quaecumque sic se habent quod unum extra intellectum est communicabile et alterum incommunicabile illa non sunt omnino idem extra intellectum ; sed essentia extra intellectum est communicabilis, paternitas incommunicabilis ; ergo etc. Maior patet quia communicabile et incommunicabile ut sic non sunt idem extra intellectum.


[III. AD QUAESTIONEM]

Quantum ad tertium dico ad quaestionem quod aliqua quae sunt eadem essentialiter et realiter habent non-identitatem formalem, et si illam non-identitatem voces distinctionem formalem, dico quod habent talem distinctionem. Ad cuius evidentiam primo declarabit quid est « non esse idem formaliter » ; secundo, quod in creaturis sunt aliqua non-idem formaliter ; tertio, quod aliqua in divinis habent non-identitatem formalem ; quarto, quae requiruntur ad non-identitatem formalme et quae ad distinctionem realem.
[1 : quid est non esse idem formaliter] Quantum ad primum, quia « opposita iuxta se posita magis elucescunt », primo declarabo quid est esse idem formaliter. – « esse idem formaliter » est esse idem per se et primo modo, et hoc vel identitate adaequata, - et ita definitio est idem cum definito vel idem sibi ipsi (ut « homo est homo ») – vel identitate non adaequata et isto modo illud quod est pars definitionis non est idem definito, (ut animal homini). – Per oppositum, « non esse idem formaliter » est non esse idem per se primo modo nec sicut definitio nec sicut pars definitionis.
[2. Aliqua sunt non-idem formaliter in creaturis] Quantum ad secundum probo quod in creaturis aliqua habent illam non-identitatem sic : ut iam fuit assumptum, ens et unum dicunt eadem rem ; sed ens et unum non sunt idem formaliter et quiditative ; ergo aliqua quae sunt idipsum secundum rem habent non identitatem formalem. Probatio minoris : ut iam allegatum est ex VI Metaphysicae, ens et unum differunt definitione.
Dices : hoc est quia distinguuntur in modo concipiendi, unde in translatione nova ponitur quod differunt ratione ; ens etiam et unum sunt idem per se primo modo.

Contra:
Unum, in quantum unum extra intellectus, dicit indivisionem; ens, in quantum ens extra intellectum, non dicit indivisionem; ergo extra intellectus sunt non-idem quidditative. Praeterea, quaecumque distinguuntur ratione facta ab intellectu includunt respectum rationis, et hoc vel alterum vel utrumque; ergo non distinguuntur ratione facta ab intellectu. Maior patet quia illa distinctio facta est ab intellectu considerante aliquid unum ut duo secundum rationem. Probativo minoris, scilicet quod ens et ens et unum et unum non includunt aliquem respectum rationis sic: illud quod in quantum tale praeexigitur relationis nullam includit relationem; sed unum, ut unum, praeexigitur relazioni nullam includit relationem; sed unum, ut unum, non includit aliquem respectum nec realem nec rationis. Quod autem ens in quantum ens non includat manifestum est.
Secondo arguo contra hoc quod dicebatur quod ens et unum sunt idem per se primo modo sic: nihil potest accipi absque hoc quod inest sibi primo modo; sed ens posse concipi absque uno; ergo etc. Confirmatur: nihil est indifferens ad illud quod inest sibi per se primo modo; sed ens est indifferens ad unum et multa; ergo etc. Tunc sic: si unum non inest enti per se primo modo et inest per se; ergo inest sibi per se secondo modo, quia duo modi per se ultimi reducuntur ad secundum.
[3. Aliqua in divinis habent non-identitatem formalem] Quantum ad tertium dico quod in divinis sunt aliqua non habentia identitatem formalem. Et primo hoc ostendo de relazione sic: relativo non est idem essentiae per se primo modo; ergo relativo et essentia habent non-identitatem formalem. Consequentia patet ex dictis. Probatio antecedentis: si relatio, in quantum relatio, per se primo modo est idem quod essentia; ergo sicut relativo est ad alterum, ita essentia, quod est falsum.
Item, Augustinus, VII De Trinitate c. 2 : « Omne quod relative dicitur est aliquid, excepta relatione » ; sed in persona divina, excepta relatione, nihil est nisi essentia ; ergo etc.
Item, moltiplicata relazione realiter, multiplicatur realiter quidquid sibi competit per se primo modo; sed relazione moltiplicata realiter non multiplicatur realiter essentia; ergo etc.
Item, illud quod cadit in definitione alicuius ut additamentum non competit sibi per se primo modo; sed absolutum cadit in definitione relationis ut additamentum; ergo etc.
Item, secundum idem omnino extra intellectus non potest aliquid esse distinctum et indistinctum realiter; sed divinae personae distinguuntur realiter per relationem, non per essentiam; ergo etc.
Propter ista dicitur a quibusdam quod relatio et essentia sunt omnino idem “formaliter”, plura tamen “virtualiter”, quia essentia virtualiter continet absolutum et respectivum et distinctum et indistinctum.
Contra: aut esse virtualiter tale accipitur ut concurrit cum esse formaliter tale, et tunc stat argumentum, scilicet quod impossibile est secundum idem formaliter aliqua distingui et non distingui; vel accipitur ut distinguitur contra esse formaliter tale. Tunc sic: idem virtualiter ut praecedit esse formaliter non potest alici dare formaliter esse formaliter tale; sed essentia, secundum te, virtualiter continet distinctionem et indistinctionem in quantum virtualiter continet absolutum et respectivum; ergo essentia non potest dare formaliter esse formaliter distinctum et indistinctum; ergo ad salvandum distinctionem et indistinctionem oportet ponere quod relativo aliquid faciat formaliter quod non facit essentia et e converso. Dixit autem in ratione “dare formaliter” quia aliquid virtualiter continens potest dare effective alici esse formaliter tale, sed numquam potest dare formaliter. Exemplum: de sole qui potest dare effective esse formaliter calidum, sed numquam potest dare formaliter esse formaliter calidum, quia tunc esse calor.
Item, istam non-identitatem ponit espresse Augustinus, VII de Trinitate c. 1: “Non eodem – inquit – Verbum quo sapientia”, et subdit causam: “Quia Verbum dicitur ad alterum, non sapientia”. Constat quod hic distinguit ista ut sunt extra intellectus.
Ex his igitur concludo quod essentia et relativo sunt idem secundum rem et habent aliquam non-identitatem formalem extra intellectum.
[4. Quae requiruntur ad non-identitatem formalem et quae ad distinctionem realem] Quantum ad quartum, ad non-identitatem formalem requiruntur quatuor: primum, quod illa quae sunt non-idem non sint possibiliter, sicut formae in material ante sui productionem; secundum, quod non tantum virtualiter, ut effectus in potential active; tertium, quod non sint in eo confuse vel miscibiliter, sicut miscibilia in mixto; quartum, quod secundum proprias quiditates exsistant in eo et non per se primo modo.
Ad distinctionem autem realem requiruntur septem, et deficiente aliquot non erit distinctio realis. Primum est quod illa non sint sicut in potential passiva; unde formae, quae sunt in potential passive materiae, ut ibi sunt, non distinguuntur realiter. Secundum, quod non sint solum in potential active, quia effectus, ut sic et, non habet esse et per consequens nec esse distinctum. Tertium, quod non sint confusa, ut miscibilia in mixto. Quartum, quod ibi sint formaliter et secundum proprias quiditates. Quitum, quod sint non-idem formaliter. Sextum, quod utrumque dicat aliquid reale positivum, quia alias non sunt distincta realiter. Exemplum : unum et ens habent primas quinque conditiones sed deficiunt in hac sexta. Item, suppositum et natura similiter, quia suppositum nihil addit positivum super naturam). Septimum, quod utrumque, secundum suum formale positivum, sit non-idem realiter, ita quod quodlibet sumptum sub ultimata abstractione non includit realitatem alterius.
Tunc autem aliquid sumitur secundum ultimatam abstractionem quando accipitur praeter omnia quae non insunt sibi primo modo. Exemplum : accipitur paternitas in divinis circumscribendo omnia quae non insunt sibi per se primo modo. Tunc est abstracta ultimata abstractione, et tunc paternitas est tantum paternitas, et ut sic dicit aliquid reale positivum, et ut sic non includit per se filiatione primo modo, et ideo realiter distinguitur. – Similiter potes accipere filiatione vel spiratione passivam. Si autem accipiantur duo quorum unum est infinitum, tunc illud, secundum ultimatam abstractionem acceptum, includit aliud per identitatem. Unde essentia divina ultimate abstracta, quia est infinita, includit per identitatem omnes relations divinas etiam ultimate abstractas, quia sunt sibi compossibiles, et ideo inter essentiam et relationem non cadit distinctio realis sed tantum non-identitas formalis.
Patet igitur ex praedictis quod plura requiruntur ad distinctionem realem quam ad non-identitatem formalem, quia omnia quae requiruntur ad non-identitatem formalem requiruntur ad distinctionem realem, et non e converse.
Unde consequentia illa est nulla: “non-idem formaliter, ergo non-idem realiter”; est enim fallacia secundum quid et simpliciter, procedendo sa distinctione reali secundum quid ad distinctionem realem simpliciter. – Item, est fallacia consequentia, in quantumputant converti consequentiam quae non convertitur.
Ad quaestiones ergo dico quod aliqua sunt non-idem formaliter extra intellectus quae tamen non distinguuntur realiter.

[5. Obiectiones] Sed contra hoc obiicitur sic: “est non-idem, ergo diversum”. – Probativo consequentiae: quia “idem et diversum dividunt omne ens”.
Respondeo: nego consequentiam. Ad probationem dico quod “idem” et “diversum” dividunt ens sicut passiones distinctae, sicut par et impar numerum; et ideo non valet. Arguam enim similiter: par non inest per se primo modo binario; ergo est impar. – Similiter non sequitur in proposito, immo est fallacia secundum quid et simpliciter, sicut prius. Unde dico quod ens per se primo modo nec est “idem” nec “diversum”, sicut, secundum Avicennam, V Metaphysicae, “equinitas est tantum equinitas, non eadem vel diversa, nec unum nec multa”, sed neutra per se primo modo, non quod ens esse possit nisi sic vel sic, sed quia illa sunt extra conceptum quiditativum ipsius entis. Vel aliter; si accipias “diversum” vel “distinctum” pro illa non-identitatem, concedo quod distinguuntur formaliter; sed si inferas “ergo realiter”, nego, ut prius.


[IV. AD ARGUMENTA PRINCIPALIA]

Ad primum principale: si in maiori accipis distinctionem ex natura rei simpliciter, vera est; sed tunc minor non sumitur sub maiori. Si autem accipis distinctionem ex natura rei pro non-identitate formali, falsa est, nec tunc praedicatum includitur in subiecto.
Ad secundum: non est simile de distinctione rationis, quia distinctio rationis est distinctio secundum quid, sicut et ens in anima in quo fundatur, et ita ibi bene sequitur quid ex quid ; sed distinctio realis est distinctio simpliciter ; distinctio non-identitas non est distinctio simpliciter sed secundum quid, et ita hic infertur ex “secundum quid” “simpliciter”, et ideo non valet.
Contra: distinctio rationis est distinctio secundum quid, et tamen sequitur: “est distinctio rationis, ergo est distinctio”; ergo similiter hic: “illa non-identitas est distinctio secundum quid”, sequitur: “ergo distinctio”. Et ita sequitur: “sunt non-idem ex natura rei, ergo distinguuntur ex natura rei”. – Vel aliter formatur sic ratio: sicut se habet distinctio rationis secundum quid ad distinctionem rationis, ita se habet distinctio secundum quid ex natura rei ad distinctionem ex natura rei; sed sequitur: “est distinctio rationis secundum quid, ergo est distinctio rationi”; ergo hic similiter: “est distinctio secundum quid ex natura rei, ergo est distinctio ex natura rei”; et ita oportet te ponere quod attributa distinguantur ex natura rei et per consequens realiter.
Respondeo: non est simile de distinctione rationis et illa non-identitate, quia in quacumque distinctione rationis salvantur ea quae sufficiunt ad distinctionem rationis; in illa non-identitate non salvantur illa quae requiruntur ad distinctionem realem, et ideo non sequitur hic sicut ibi.
Ad tertium, quo dilla non-identitas est ex natura rei non tantum originaliter sed formaliter, et cum infers “ergo realiter”, nego consequentiam, ut prius.
Ad quartum, quod illa distinctio quae est non-identitas non est per nihil nec per esse in conceptu, sed per esse non-idem per se primo modo ex natura rei; et cum concludis “ergo est realis”, nego illationem, quia plus accipis in conclusione quam fuit concessum in praemissis.
Ad quintum dico quod non imaginor aliquas formalitates tamquam aliqua positiva per se, supervenientes alici sicut tunicas diversas; sed dico quod “hoc non est idem per se primo modo”, tu autem accipis ut aliqua per se positiva, advenientia per modum informantis.
Contra: ergo tu ponis formalitates attributorum esse negationes, vel oportet te dare aliqua positiva substracta istis negationibus. Respondeo: non pono quod attributa sint negationes, sed dico quod illae negationes fundantur super aliquas affirmationes. Exemplum: “sapientia est non-idem formaliter potentiae”; ista negativa fundatur super istam affirmativam: “sapientia est sapientia” et sic de aliss.
Contra: illa positiva, ut sunt distinta, sunt positiva vel non. – Ad istud et ad similia respondetur in seguenti quaestione distinguendo de reduplicatione.




Quaestio 4

UTRUM ATTRIBUTA SINT NON-IDEM FORMALITER
EXTRA INTELLECTUM

Ad quartum sic proceditur:
Et videtur quod attributa non distinguantur extra intellectum:
Quia, secundum Augustinum, XV de Trinitate c. 3, “licet in creaturis sapientia”, etc.
Praeterea, praedicatio in abstracto non est vera nisi sit “per se primo modo”; sed unum attributum praedicatur de alio et quodlibet de essentia in abstracto; ergo quodlibet attributum est idem cuilibet aliorum et essentiae per se primo modo.

Contra:
Damascenus, I libro c. 4: “Si iustum…”.

Respondeo:
Hic primo ponam unam opinionem quam intendo tenere; secundum recitabo aliqua dicta contra illam; tertio respondebo ad illa.


[I. UNA OPINIO]

Quantum ad primum est opinio quod attributa distinguuntur formaliter, sumpta distinctione pro non-identitate formali. Et istam conclusionem primo deduco ex per se rationibus terminorum; secondo ex distinctione divinaturm emanationum.

[A. Ex Rationibus Terminorum]
Ad primum suppono ex praecedentibus quod attributa sunt idem re cum essentia divina et quod manent in ea salvis propriis rationibus quiditativis. Tunc arguo sic: sapientia in quantum sapientia non est iustitia in quantum iustitia per se primo modo, et per consequens est non-idem formaliter; sed in Deo manet sapientia in quantum sapientia et iustitia in quantum iustitia; ergo in Deo sunt non-idem formaliter. – Et similiter potest argui de aliis attributis.
Praeterea, quaecumque secundum primos conceptus quiditativos habent non-identitatem formalem, ubicumque reperiuntur, salvis illis conceptibus, habent illam non-identitatem; sed attributa secundum primos conceptus quiditativos habent non-identitatem formalem, et, salvis illis, reperiuntur in Deo; ergo attributa in Deo habent non-identitatem formalem. Maiorem expono: primus conceptus quiditativus est secundum quem res cuius est abstrahit ab esse in intellectu et ab esse in effectu, et ideo ubicumque reperitur res secundum ispum primum conceptum, qui est praecise quod ipsa est ipsa, habet non-identitatem formalem immeidate consequentem ipsam rem secundum illum primum conceptum. Minor patet quia sapientia, secundum suum primum conceptum quiditativum quo sapientia est sapientia, non est idem per se primo modo quod iustitia secundum proprium quiditativum conceptum quo iustitia est tantum iustitia.

[B. Ex Distinctione Divinaturm Emanationum]
Secondo ostendo idem ex parte productionum divinaturm sic: Emanationum distinctarum realiter oportet praesupponere principia distinta extra intellectum; sed emanatio Filii et Spiritus Sancti in divinis est alia et alia realiter; ergo etc.
Ad istam rationem respondet quidam quod idem sub eadem ratione vel respectu non potest esse principium distinctarum realiter emanationum; sed idem sub alio et alio respectu vel ratione potest. – Tunc ad propositum: essentia manens idem realiter, ut est in Patre, est principium productionis Filii, et eadem, ut est in Patre et Filio, est principium productionis Spiritus Sancti. Secundum autem quod intellectus noster comparat istas emanationes emanationibus quae sunt in creaturis, quia in creaturis invenitur duplex operatio vel productio: una quae est per intellectus, quae est prima, alia quae est per voluntatem, praesupponens illam quae est per inellectum; ideo in divinis nominat illas duas emanationes secundum quamdam similitudinem ad istas duas quae sunt in creaturis, unde emanationem Verbi finivi dici esse per modum intellectus, et quod essentia, ut est principium istituì, habet rationem intellectus; emanationem vero Amoris vidini dicit esse per modum voluntatis, et quod essentia, ut est principium istius, habet rationem voluntatis.
Et secundum istam diversam comparationem intellectus dicunt sanctos et doctores distinguere illas duas emanationes. Dicunt ergo isti duo : primum est quod essentia sub alio et alio respectu potest esse principium istarum emanationum realiter distinctarum ; secundum est quod essentia per comparationem primama habet rationem intellectus et per comparationem secundam habet rationem voluntatis.
[1. Contra primum dictum] Contra primum arguo sic : illud quod unius rationis exsistens se habet ad plura, non determinatur ex se ad certam pluralitatem ; sed essentia divina unius rationis exsistens se habet ad plures productiones ; ergo essentia divina non determinatur ex se ad certam pluralitatem productionum. Sed illud quod, quantum est ex se, non determinatur ad certam pluralitatem, quantum est de se sine contradictione potest extendi ad infinita ; ergo divina essentia, in ratione principii productivi, potest extendi sine contradictione ad infinitas productiones, et per consequens necessario extenditur ad infinitas productiones, quia omne possibile est sibi ad intra necessarium. Sed istae productiones habent personas pro terminis : ergo infinitae erunt divinae personae, quod est absurdissimum.
Prima propositio istius deductionis patet, sive comparando commune ad sua singularia, sive quodlibet principium productivum ad sua principiata, puta calorem ad plures calefactiones, sive causam univocam, puta leonem respctu gneerationum, sive casuam aequivocam, puta solem ad sua causata. – Item, patet ratione, quia ex quo secundum eamdem rationem respicit plura, ita videtur respicere illa plura significabilia sicut ista, et ita ex se non teterminatur ad certam pluralitatem.
Sed dices quod essentia divina determinatur ab aliquo alio. Contra: illud aliud vel esset suppositum vel relativo, vel productio activa vel passiva, vel terminus productus; sed a nullo istorum posset determinari; ergo a nullo simpliciter.
Quod non a supposito probo sic: illud quod ab aliquo habet quod possit in plura et quod ad illa vel ad illa se extendat et non e converso, non potest determinare illud ad certam pluralitatem; sed suppositum habet ab essentia tamquam a principio productivo quod possit producete et quod ad istas productiones vel illas se extendat et non e converso; ergo suppositum non potest determinare essentiam ad certam pluralitatem emanationum.
Quod non a relationibus probo sic: quod non concurrit cum aliquo ut ratio producendo, sed sicut conditio agentis, non potest determinare ipsum ad certam pluralitatem productionum; sed relatio non concurrit cum essentia ut ratio producendo sed sicut conditio agentis; ergo etc.
Quod non a productione activa probo sic: illud quod multiplicatur ad multiplicatione productorum non potest determinare principium productivum ad certam pluralitatem productionum; sed productio activa in divinis multiplicatur ad multiplicationem vel productionem productorum; ergo etc.
Quod non per productionem passivam vel terminum patet, quia quod praeexigit productivum principium determinatum non determinat ipsum ad sui productione; sed terminus productus cum productione passiva praeexigit principium productivum determinatum; ergo etc.
Tunc resumo rationem: essentia divina non potest determinari ex se ad certam pluralitatem productionum nec a supposito nec a relationibus nec a productionibus nec a terminis; ergo vel se extendet ad infinitas productiones intrinsecas, quod est haereticum, vel oportet in ipsa ponere aliquas “rationes formales” vel, quocumque voces, aliqua quae sint non-idem extra intellectus ex natura rei pro quo determinetur ad istas duas emanationes, et hoc est propositum.
[2. Contra secundum dictum] Contra secundum dictum in responsione arguo sic: illud quod est perfectio simpliciter non includit respectum ad extra; sed intellectus et voluntas sunt perfectiones simpliciter; ergo etc.
Praeterea, si aliquid reperitur in creatura per participationem et in Deo per essentia, quod ex sua formali ratione est principium producendi in creatura, in Deo etiam erit principium producendo cum ibi sit secundum suam formalem rationem; sed intellectus et voluntas reperiuntur in creatura per participationem et in Deo per essentiam, et ista ex suis formalibus rationibus in creatura sunt principia producendo verbum et amorem; ergo et in Deo cum ibi maneant salvis suis rationibus quiditativis, ut prius patuit.
Item, secundum istos, emanatio Filii ex opere intellectus nostri comparantis dicitur emanatio intellectus, et emanatio Spiritus Sancti emanatio voluntatis; ergo, circumscripto opere intellectus nostri, productio Verbi est ita per modum voluntatis, sicut productio Spiritus Sancti; et e converso productio Spiritus Sancti erit per modum intellectus, et ita Filius, ex sua productione, non plus habet quod sit Verbum vel Imago quam quod sit Amor, et e converso de Spiritu Sancto; et tunc falsum erit quod dicunt sancti quod Filius procedit “quomodo natus, non quomodo datus”.
Item, Evangelista non dixisset proprie: “In principio erat Verbum”:
Item, tunc ita formaliter intelligeret per voluntatem sicut per intellectus et ita formaliter et proprie diligeret per intellectus sicut per voluntatem.
Item, tunc per essentiam, ut essentia, formaliter comparabit et diliget.
Alius vero respondet ad primam rationem sic: quod ibi praecedit distinctio rationis ad hoc ut essentia sit determinate principium istius et illius emanationis.
Contra: distinctio realis non praeexigit distinctionem rationis. Probativo: ens reale, unde ens reale, non preaeexigit ens rationis, quia sic ens reale, unde reale, esset deminutum; ergo nec relativo realis, ut realis, praeexigit relationem rationis; sed distinctio rationis est ex relazione rationis; ergo, etc.


[II. ARGUMENTA CONTRA OPINIONEM]

Quantum ad secundum aliqui tenentes quod quaecumque sunt non-idem formaliter distinguuntur realiter arguunt contra primam opinionem. Primo sic: accipio sapientiam et iustitiam; ista secundum te, sunt formaliter distinta; ergo, ut distincta, sunt aliquid et aliquid et per consequens realiter distincta.
Secondo sic: distinctio eorum quae formaliter in se exsistunt est distinctio suppositorum; ergo quot ponis formalitates tot oportet ponere supposita.
Tertio: quod pluralitas absolutorum repugnat summae simplicitati; ergo distinctio illa formalitatum quae, secundum te, sunt absolutae, tollit summam simplicitate.
Quarto: unum, in quantum unum, non est plura; sed attributa sunt unum; ergo etc.
Quinto: plura secundum rem non possunt esse unum secundum rem; ergo unum secundum rem non potest esse plura secundum rem.
Sexto: istae formalitates vel sunt aliquid vel nihil; si aliquid, ergo distinguuntur realiter; si nihil, ergo formalitates sunt nihilitates.
Ad hoc etiam possunt addi tria dubia. Primum est quia Augustinus, VII de Trinitate: “Eodem est sapientia et essentia, sed non eodem Verbum et sapientia”; ergo licet assignet non-identitatem formalem inter Verbum et sapientiam, tamen eam negat inter sapientiam et essentiam. Secundum: infinitas intensiva non compatitur diversitatem realem alicuius sibi compossibilis; ergo similiter infinitas formalis non compatitur non-identitatem formalem. Tertium: quia secundum sanctos, in divinis non manent nisi duo praedicaenta; sed, posita illa non-identitate, videntur poni plura.


[III. AD ARGUMENTA CONTRA OPINIONEM]

[1. Responsio ad primum dictum] – Ad primum Hervaei: quia reduplicatio in multis argumentis facit brigam. Ideo dico quod illa reduplication “secundum quid”, vel “in quantum”, vel “ut” dupliciter accipitur. Aliquando enim notat rationem accipiendi illud quod determinatur per ipsam; aliquando autem non solum hoc sed proprie importat causalitatem respectu inhaerentiae predicati. Exemplum: “motus est actus entis in potentia secundum quod huiusmodi”, Ly “secundum quod” importat rationem secundum quam motus est actus mobilis, quia cum sint in mobili duae rationes – est enim in actu et est in potentia ad aliquid – motus est actus eius considerati secundum quod est in potentia, et secundum hoc precise non importat causalitatem respectu inhaerentiae predicati. Accipitur autem sic cum dicitur “album ut album disgregat”; ly enim “ut” notat causam inhaerentiae istius predicati, scilicet disgregare. Et quando sic accipitur, reduplicatio infert universalem, ex I Priorum, ut si: “iustitia est bonum “secundum quod bonum”; ergo omne bonum”. Et si ponatur ex parte subiecti, infert universalem sub illo, ut: “homo, “in quantum” homo, est risibilis; ergo omnis homo est risibilis”.
Ad propositum in argomento: ly “ut” potest notare rationem accipiendi, et sic propositio est vera, quia attributa, ut sic distinta, sunt res; sed non res et res, quia realiter et identice sunt ipsa divina essentia. Si autem ly “ut” notet causalitatem istius predicati, quod est esse aliquid, tunc propositio est falsa, quia tunc notatur quod distinctio sit causa istius inhaerentiae, et sic esset sensus quod attributa sunt res distinctae, quod est falsum.
Contra: ergo erunt nihil. – Respondeo: nego, immo sunt aliquid positivum.
Contra: ergo distinguuntur sicut positivum et positivum. – Respondeo, nego, quia non sequitur: “sunt aliquid positivum, ergo aliud et aliud positivum”.
[2. Responsio ad secundum dictum] Ad secundum, quod distinctio formalis in se exsistentium incommunicabiliter est suppositorum; sic non est in proposito. – Aliter, quod maior vera est, si illa distinguantur realiter, quod non est hic.
[3. Respondeo at tertium dictum] Ad tertium, quod distinctio realis absolutorum quae sunt perfectiones simpliciter et infinitae formaliter non stat cum summa simplicitate; sed non-identitas formalis necessario stat, quia summa simplicitas ponit in summe semplici omnes perfectiones simpliciter cum propriis formalibus seu quiditativis rationibus quas necessario consequitur non-identitas formalis. – Dixi autem “absolutorum quae sunt perfectiones simpliciter”, quia si essent aliquae rationes absolutae quae non dicerent perfectionem simpliciter, illae possent stare cum summa simplicitate. Unde ponere quod supposita divina constituantur per abosluta non derogat divinae simplicitati, et ideo hoc posset de levi sustineri, et declinaretur multae difficultates. Quia tamen sancti et Ecclesia tenent quod constituantur per relations ergo hoc teneo et affermo.
[4. Responsio ad quartum discum] Ad quartum, ly “ut” potest notare rationem accipiendi, et sic verum est, quia attributis exsistentibus unum cum ipsa essentia realiter competit esse plura non-identitate formali. Si autem “ut” notat causalitatem inharentiae, sic non est verum: esse enim plura non est cuasaliter propter esse unum, sed bene est propter esse unum et unum.
[5. Responsio ad quintum dictum] Ad quintum, maior est falsa; personae enim divinae sunt plures secundum rem, et tamen sunt unum secundum rem. Praetera, conclusio non est contra me, quia ego non pono attributa esse plura secundum rem.
[6. Responsio ad sextum dictum] Ad sextum dico quod non sunt nihilitates, immo sunt res verissima, quae est essentia divina.
[7. Responsio ad primum dubium] Ad evidentiam autem primi dubii dico quod tam relations quam attributa habent non-identitatem formalem ad essentiam, et quantum ad hoc conveniunt; in alio etiam conveniunt quia sicut essentia per omnimodam simplicitatem includit realitates omnium relationum, ita omnium attributorum. Disconveniunt autem penes identitatem adaequatam et non adaequatam. Attributa enim habent cum essentia identitatem adaequatam triplici adaequatione, scilicet perfectionis, praedicationis et mutuitatis. Adaequatur attributum essentiae in praedicatione quia de omnibus praedicatur de quibus praedicatur essentia, et quodlibet attributum praedicatur de alio attributo praedicatione identica, non formali. Item, perfectione, quodlibet enim attributum est perfectio simpliciter. Item, mutuiate, quia essentia includit realitatem attributi, et e converso attributum realitatem essentiae, et unum attributum realitatem alterius per omnimodam simplicitatem et realem identitatem. Relativo autem non adaequatur essentiae in praedicatione, una enim relativo non praedicatur de alia, ut paternitas de filiazione. Item, paternitas et spiratio activa sub ultimata abstraction non praedicantur de se invicem, et ideo, dato per impossibile quod si Spiritus Sancus non procederet a Filio, adhuc posset distingui, ut postea patebit. Item, non adaequatur in perfectione, quia relativo non est perfectio simpliciter. Item, nec mutuitate, quia essentia includit realitatem relationis, non e converso.
Patet igitur quod maior non-identitas est inter essentiam et relationem quam inter essentiam et attributum et inter attributum et attributum. Et ideo Augustinus ponit non-identitatem inter essentiam et relationem, et negat inter essentiam et attributum non propter hoc quod nulla sit non-identitas inter attributorum et essentiam, sed quia valde modica respectu illius quae est inter essentiam et relatione.
[8. Responsio ad secundum dubium] Ad secundum, quod infinitas intensiva tollit illud quod dicit imperfectionem et limitationem, sed non illud quod dicit perfectionem simpliciter nec in eo cuius est nec in aliquo sibi compossibili. Diversitas autem realis dicit imperfectionem, sed formalitas attributi et sua non-identitas non dicunt imperfectionem. Et ideo infinitas intensiva tollit illam, non istam, quia ista non repugnat infinitati. – Item, relativo non dicit perfectionem nec imperfectionem et ideo infinitas intensiva compatitur formalem rationem eius, nec eam tollit.
[9. Responsio ad tertium dubium] Ad tertium, quod nullum praedicamentum proprie est in Deo, sed sunt ibi duo modi, scilicet « ad se » et « ad alterum », similes modis duorum praedicamentorum, scilicet substantiae et relationis ; sed omnia quae ibi sunt, sunt transendentia.
Teneo igitur pro conclusione quod attributa divina sunt non-idem formaliter extra intellectus; et si ista non-identitas vocetur distinctio, concedo quod distinguuntur “formaliter” extra intellectus


[IV. AD ARGUMENTA PRINCIPALIA]

Ad primum dico quod sancti istam non-identitatem, propter sui parvitatem et quia multum accedit ad distinctionem rationis, vocant “distinctionem rationis”, cum tamen istam aliquando ponant, ut patere potest inspicienti Anselmum, De processione Spiritus Sancti.
Ad secundum, quod secus est in divinis et in creaturis. Nam quia in creaturis non est aliquid infinitum intensive, unum sumptum sub ultimata abstractione non includit realitatem alterius, et ideo huiusmodi in creaturis distinguuntur realiter; propter quod in creaturis nulla praedicatio identica est vera in abstracto. In divinis autem, quia vel utrumque vel alterum est infinitum intensive, potest praedicatio identica esse vera. Et hoc est quod voluerunt dicere doctores antiqui ponentes in divinis duplicem praedicationem, unam per identitatem et aliam per modum inhaerentiae, quam nos vocamus “formalem”.
Tunc, ad formam argumenti dico quod maior est vera in creaturs.

Hugolinus de Urbe Vetere on formal distinction

Dear everyone,
As promised, new texts on formal distinction... although not according the list I promised.
Today I would like to entertain you with a couple of texts from the Commentary on the Ist book of Sentences.

In particular, today these full texts are post:
- Distinctio VIII
- Dictinctiones XXI - XXX, q.1

============================================================

OCTAVA DISTINCTIO

[UNICA QUAESTIO]

Circa distinctionem octavam quaero: Utrum solus deus sit summe simplex? Arguitur primo contra exponentem: Aliquid aliud a deo est omnino simplex; igitur summe. Antecedens probatur. Capto angelo, si substantia eius est omnino indivisibilis, est omnino simplex, si non omnino indivisibilis, sit igitur composita ex A et B, et quaero de A et sic in infinitum. Cum igitur non sit compositus ex semper divisibilibus more continui seu corporis, stabitur ad omnino simplex. Secundo: In deo est attributorum aliqualis distinctio, quia magis differt sapientia a bonitate quam sapientia a sapientia, et deus est tam sapientia quam bonitas. Igitur non est summe simplex. Similiter voluntas divina et intellectus sunt minus idem, quam voluntas sibi ipsi. Tertio: Deus est mutabilis. Igitur non est summe simplex. Consequentia est Augustini 6 De Trinitate. Antecedens probatur, quia deus potest non esse, igitur deus est mutabilis. Consequentia patet. Antecedens probatur, quia creans potest non esse, igitur deus potest non esse. Consequentia priobatur per expositorium. Et antecedens patet, quia si non, igitur non potest non esse, igitur necessario est et sic haec est impossibilis: creans non est. Quarto: Deus est in genere vere et per se. Igitur non est summe simplex. Consequentia probatur, quia omne, quod est per se in genere, habet specialem modum essendi illius generis additum supra ens, transcendes per modum differentiae contrahentis. Item omne, quod est in praedicamento per se, est in aliqua specie per se et sic constituitur ex natura generis et differentiae.
In oppositum: Quaelibet compositio antecedit ad potentialitatem et sic repugnant summae actualitati. Sed deus est summa actualitas, qua cogitari non potest maior actualitas. Igitur deo repugnat illud antecedens, scilicet quaelibet compositio. Maior patet, quia inimmaginabile est aliqua componete totum et non plaudere potentialitatem.
Responsio. Duo erunt articuli. In primo ponam probabiles propositiones subsequenter inferendo ex illis corollarias conclusione set ex his omnibus concludam, quid est esse essentiam summe simplicem. In secundo articulo movebo dubia solvendo ista.


[Primus articulus]

Prima propositio: Probabile est mihi, quod quaelibet essentia citra deum est perfectio essentialis divisibilis et hoc per divinam potentiam, ut essentia angeli, licet sit incorporea, inextensa et fortassis non extendibilis, tamen apud dei notitiam est quaedam portio perfectionis essentialis divisibilis. Probatur primo, quia non est infinite modice distans a non gradu suae speciei. Secundo, quia si esset impartibilis intensive omnino, tunc duo angeli eiusdem speciei simul non essent maior latitudo perfectionis essentialis in sua specie quam unus solus, immo nec infiniti. Nec etiam posset deus eos, scilicet A B, unire in totum tertium C. Et sic quilibet eorum esset actus purus contra potentialitatem substantialem, quia non posse esse pars essentialis alicuius nec posset deus diminuere substantiam eius. Et utrumque horum est impossibile pariter. Tertio: Non minus est essentia eius latitudo quaedam essentialis et grandis quam virtus eius activa vel conativa ad movendum, ad volendum, ad intelligendum. Et ista est radicaliter et inchoative essentia angeli, ut in tertia distinctione dixi .
Corollaris conslusio: Solus deus est infinita perfectio et nullius divisibilitatis extensive vel intensive. Hinc dicitur simpliciter indivisibilis et impartibilis per se et per accidens simplicitas essentialis. Si conclusio est vera, tunc esse simpliciter simplex est perfectionis simpliciter.
Secunda propositio: Nulla essentia data vel dabilis citra deum potest esse intuitive essentialiter et formaliter tota latitudo perfectionum intrinsecarum sibi possibilium realiter inesse, id est tam essentialium quam accidentalium. Haec patet faciliter de rebus divisibilibus, quia cuiuslibet habentis partes pars est perfectio intrinseca et habens non est ista pars. Igitur in ea re conclusio patet. Et cum omne accidens sit huiusmodi et omni substantia corporea, restat provare de substantia intellectuali, de qua minus videtur. Hoc autem probo quinque modis. Primo sic: Omnis essentia intellectualis creata potest recipere aliquod accidens, ut intellectionem vel sapientiam. Igitur non est idem in ea quodlibet esse, ut ipsam esse intelligentem et ipsam esse. Consequentiam probo, quia sis sic, tunc per hoc praecise, quod esset, esset qualiscumque esse posset et qualitercumque esse posset per quodcumque sibi possibile inhaerere. Igitur non posset sibi addi vel subtrahi aliquid alicuius entitatis, nisi tota destrueretur. Hoc repugnat antecedenti, quod patet de se. Haec est ratio Augustini 6 De trinitate capitulo 18 concludentis: “Nihil ergo simplex mutabile est, omnis autem creatura mutabilis”, igitur nulla creatura simplex. Item si B esset, ubicumque potest esse, esset infinita vel immensa. Item sequitur: In hac B materia idem omnino est esse et omne esse, quod sibi potest competere denominatione intrinseca; igitur B est infinite calida.
Similiter de A essentia angeli sequitur, quod sit infinite qualis. Igitur si posset uti toto, quod inest, tunc esset infinite cognoscens. Igitur cum deus sit necessario omne perfectum esse, igitur est simpliceter infinitus, tota latitudo perfectionum et cetera.
Corollaria conclusio: Sola divina substantia est incommutabilis etiam accidentaliter, quia scilicet per nullum esse accidentale in se variar ipotest. Hoc est perfectionis simpliciter. Nam tunc non esset quodlibet suum esse et sic non esset simpliciter necessarie esse, igitur nec deus.
Secundo arguo: Cuiuslibet rei creabilis creatae, quamdiu est, deus est perfectio sibi essentialis, id est sine qua non assistente impossibile est illam esse. Non dico: Est essentia vel pars eius, sed necessario requisita actuatio eius assistens. Igitur nulla essentia citra deum est formaliter tota latitudo perfectionum et cetera. Consequentia patet, quia deus non est essentia creata. Et antecedens est Augustini De verbis domini sermone 24, item Rabbi Moysis De duce dubiorum capitulo 67, item Dionysii De divinis nominibus capitulo 5 parte 3: “Ipse deus est esse existentibus et ipsum esse existentium”.
Corollaris conclusio: Sola divina essentia non eget perfectione aliqua sibi extrinseca seu a bea distincta, et omnis creatura non potest esse non indigens, ideo est per se esse. Hoc est perfectionis simpliciter.
Tertio arguo sic: Quaelibet creatura habet suum esse partibile in esse praesens et fore seu esse futurum nec ipsam esse est ipsam fore vel fuisse. Igitur latitudo durativa sui esse non est tota simul et impartibilis. Igitur tota ista latitudo non est quaelibet pars eius possibilis. Quod est probandum: Maius enim bonum est sibi esse et fore, quam precise esse, cuius oppositum est in deo. Assumptum vero patet primo, quia si esse praesens rei contingentis sufficit sibi ad fore, tunc non eget alio servante, nisi in primo instanti. Hoc falsum est. Secundo: Res praesens eget agente, ut sit et servet, ne continuo cadat vel cedat in nihil. Igitur non sufficit sibi ad suum esse. Tertio sic: B angelus esse post A praesens non est et erit contingenter. Igitur eget ente necessario, igitur non sufficit sibi. Consequentia patet. Totum etiam antecedens patet, nisi haec pars: Eget ente necessario. Et patet, quod si non, igitur si ens necessarium subtraheret influentiam suam, nihilominus illud esset, scilicer B. Igitur B ex se est en set non est contingens vel possibile non esse.
Corollaris conclusio: Solus deus est indivisibilis aeternitas tota simul. Sic enim creatura est in fuisse et fore divisibilis, quod per nullum fuisse vel esse sufficit sibi ad fore. Et quodlibet fore realiter est sequestrabile ab esse et fuisse et non solum de existere substantialiter, sed de aliqualiter esse et non sic fuisse.
Quarto arguo sic: Nulla creatura etiam intellectualis denotatur vel est aeque perfecta creatura ex hoc praecise, quod est vel existit, sicut ex hoc, quod bene est. Probatio. Quia maioris perfectionis est in ea ipsam esse sapientem, iustam, deo fruentem quam ex hoc solo, quod est, ideo aliud est ipsam esse, aliud ipsam posse sapientem esse. Igitur non est formaliter et quidditative tota latitudo perfectionum possibilium sibi ad esse. Unde regula est, quod omnis essentia, quae non est necessario, qualitercumque ipsam esse est sibi bonum, non est in eadem formaliter idem esse et bene esse.
Corollaris conclusio: Solus deus est incomponibilis compositione huic et compositione ex his secundum primam conclusionem supra probabilem. Hoc est perfectionis simpliciter. Patet conclusio: Quia non potest augeri, tum quia infinitus tum quia additio esset creatura et cetera tum quia est tota latitudo actualissimi esse, immo nec intelligi potest maius quid.
Quinto arguo sic: Quaelibet essentia creabilis est possibiliter et contingenter participatum esse sic, quod, dum est, aeque indifferenter potest non esse sicut esse. Immo secundo: Posse ‘non esse essentialiter et necessario’ sibi convenite t ex se, sed ‘esse accidentaliter’ contingenter et ab alio. Igitur numquam potest depurari et segregari a potentia non essendi, et ideo non est actuatio pura seu actus purus, immo actus potentialis et potentia ab alio actuata. Haec est ratio Boethii De hebdomadibus ubi supra regula quinta et decima.
Corollaris conclusio: Solus deus est actus purus seu purum esse. Ideo ipse est ipsum infinitum esse, et est est simpliciter. Unde: “Qui est, misit me”, et: “Ergo sum qui sum”. Unde Augustinus Super psalmum: Proprie “est est”. Item Super psalmum 38: “Est (et) non est”, quod modo est. Sed “est illud simplex quaero, est verum quaero, est germanum” et cetera?
Tertia propositio: Nulla perfectio attributalis est in deo realitas vel formalitas distincta ab essentia vel ab aliqua perfectione attributali; sed quaelibet perfectio divina absoluta est quaelibet perfectio absoluta realiter et formaliter. Et capio ly “formaliter” non, quia praedicatio nominis unius de alio nomine, quorum utrumque stat pro perfectione divina sic, vel synonomica vel formalis strictissime in primo modo, sed capio formaliter, quae est ipsa divina perfectio vel aliquid eius intrinsecum, scilicet ex parte rei, non ex parte terminorum. Sed ante probationem videndum est primo, quid sit attributum. ‘Attributum’ est nomen vel nominalis conceptus praedicabilis de deo et de tribus personis simul et de qualibet sigillatim, per cuius veridicationem denotatur aliqualiter esse, quod est perfectionis simpliciter. Similiter patet descriptio perfectionis simpliciter. Huiusmodi sunt haec nomina: Sapiens, iustus, verax et abstracta eorum sapientia et cetera. Unde hoc nomen ‘trinitas’ non est attributum nec hoc nomen ‘Pater’ nec nomen ‘creans’ vel ‘dicens’ vel ‘praesciens’, quia omnis perfectio simpliciter necessario competit deo. Sed esse creantem vel praescium non; igitur. Secundo: Plura sunt attributa et realiter distincta. Tertio: Quandoque attributum est complexe significans quandoque est incomplexum nomen. Exemplum primi: Omnipotentiam esse necessario veritatem. Exemplum secondi: Veritatem. Quarto: Quid est perfectio attributalis? ‘Est actualissima essentia simpliciter infinitae nobilitatis, ens, quidquid esse est simpliciter melius’, vel est ‘id’, quo melius cogitari non potest’. Potest tamen multis nominibus esprimi ut tertio sic: Omnis perfectio, nulla perfectio et cetera. Quia plura significabilia complexe resultant, ideo in plurali dicuntur perfectiones. In prima igitur parte istius propositionis ‘perfectio attributalis’ ideo dicitur, quia omnia illa aliqualiter esse, quae perfectionis sunt, simpliciter ex creaturis investigantes attribuimus deo aut sub tam lata significatione, ut aliquod significatum eius conveniat primae essentiae, aut circumscribendo seu rimovendo omnem imperfectionem, ut esse beatum vel esse ex se necessario beatum, et tunc terminus ille, cuius verificatio denotat perfectionem simpliciter, vocatur attributum. Rationes vero attributales sunt quid nominis istorum terminorum vel quid significati complexe significabilis, quod est perfectionis simpliciter. Sed significatum principale illius termini dicitur perfectio attributalis et ista est unica essentia divina, quia res absoluta, igitur una simplicissima. Omnia autem complexa significabilia perfectionis simpliciter resultant ex una re.
Istis praemissis pro intellectu tertiae propositionis probo primo ipsam sic: Formalitas sapientiae divinae, id est quae est ipsa, est ex parte rei tanta identitate eadem omnino ipsi essentiae et ipsi bonitati, quanta identitate est sibi ipsi eadem. Sed sibi ipsi est omnimode formaliter eadem. Igitur conclusio vera. Probatur maior, quia si non sic est, igitur cum essentia sit summe sibi ipsi idem sicut sapitentia sibi, igitur aliquo modo essentiam esse essentiam non est essentiam esse sapientiam. Patet consequentia, quia scilicet isto modo identitatis inter sapientiam et essentiam est carens essentia respectu sui ipsius. Sed consequens falsum, quia tunc isto modo capta essentia non esset summe perfecta, immo ut sic formaliter sumpta deficeret sibi infinita perfectio, scilicet esse sapientiam infinitam. Ista ratio trahitur a Boethio 3 De consolatione capitulo 19, quia inquantum sapientia divina et essentia non sunt idem, in tantum alterum deest alteri, igitur in tantum neutra est summa perfectio, et sic aliqualiter in re est vere essentia qualiter est, et non est summe perfecta. Patet consequentia,quia sic ipsi essentiae taliter sumptae non identificatur infinita sapientia. Et consequens est implicans contradictionem, ut formetur ratio sic: Essentiae aliqualiter sumptae ex parte rei, qualiter vere existit, deest infinita sapientia, igitur ut sic non est divina essentia. Igitur sibi non deest, quia ut sic nihil est. Secundo arguo sic destruendo consequens: Essentia divina formaliter et quidditative sumpta et quantum potest praecise sumi in sua propria formalitate, est quaedam essentialis perfectio, qua scilicet melior ut sic cogitari non potest et ut sic est simpliciter infinita in latitudine oerfectionis simpliciter. Igitur ipsa ut sic sumpta est sapientia, est bonitas et cetera. Consequentiam probo, quia hoc ipsum est perfectionis simpliciter, quod ipsa sit formaliter et quidditative summa essentialis sapientia et infinita bonitas. Tertio confirmatur, quia si essentia divina non potest intelligi aliquo proprio conceptu nisi intelligatur summa perfectio, et hoc ipsum, scilicet summa perfectio, est summa bonitas et summa sapientia et sic de iustitia, igitur quidditative sumpta essentia est sapientia. Et antecedens patet, quia seclusis illis perfectionum intellectionibus per imaginationem non remaneret perfectio essentiae plus infinite perfectio, quam essentia materiae. Ista est ratio Anselmi libro De incarnatione Verbi capitulo 6 concludentis, quod nec intellectu est dissolubile esse dei a potestate vel sapientia eius. Item interroganti: Per quid est de essentia aliqua? Respondetur: Per quidditatem eius, ut quid homo. Sed interroganti: Quid est summa essentia? “quid verius respondetur quam iustitia?” Hoc Anselmi Monologio capitulo 16 patet. Igitur quod quidditative. Responsio vera est ratione rei, licet nomen ‘iustitia’ sit connotativum et nomen ‘essentia’ non. Quarto: Si bonitatis summae formalitas non est summa sapientia, igitur deo esse bonum summe non est esse summe sapientem. Patet consequentia, quia si esse bonum est esse sapientem, igitur sapientia est quidditative bonitas, sicut esse hominem est esse animal rationale. Sed istud consequens est falsum, quia statim sequitur, quod deus non est summe simplex. Istam consequentiam probo per Augustinum 7 De trinitate capitulo 1: “Si Pater”non est idem “esse quod sapere, non erit ibi summa simplicitas. Sed absit, ut ita sit, quia vere ibi est summe simplex essentia”. Ecce quod destructio consequentis infert, quod idem sit deo esse “quod sapere”, et hoc probat Augustinus ex identitate esse absoluti, scilicet ipsius essentiae. Sed nota illud Augustini, cum dicit, “quia vere ibi est summe simplex essentia”, quia sequitur: Igitur nulla absolutorum distinctio nec formalis nec nominalis. Secundo, quia quaelibet persona est A “summe simplex essentia”, ideo quaelibet est summe simplex. Tertio, quia duae personae vel tres non componunt, sed conveniunt unitate semplicissima, ideo distinctio relativa non antecedit ad compositionem. Imaginabile est, quod BCD personae simul in unum compositius ens constituant, ut A et A sit summa simplicitas, qua maior cogitari non potest ita, quod nec B est simplicior ipsa A essentia et cetera. Praeterea quinto sic: Formalitas bonitatis sit A et realitas bonitatis sit B. Tunc B est sapientia et A non est sapientia. Igitur A et B distinguuntur et non realiter, igitur formaliter. Capio tunc in ipso A praecise: Numquid realitas et formalitas sint omnino idem? Si sic, contradicis; si non, procedam in infinitum. Item: A est aliqua essentia. Igitur est essentia divina. Antecedens probatur, quia si non, igitur nihil est.
Ex his patet, quid est esse essentiam summe simplicem, quia est esse necessario perfectionem simpliciter infinitam indivisibilem, entem actualiter et formaliter omne esse et omne aliqualiter esse perfectionis simpliciter ita, quod esse sit formaliter sapere et esse bonum sit esse iustum et esse iustitiam sit esse potentiam et esse beatum sit esse deum et ita convertibiliter de quolibet esse perfectionis absolutae in deo. Hoc patet per Augustinum. Et licet dicam ‘pmne’, non tamen denotot distinctionis multitudinem dicente Anselmo Monologio capitulo 17: “Cum summa natura nullomodo composita sit, et tamen omnimodo tot illa bona sit, necesse est, ut illa omnia non plura, sed unum sint. Idem igitur est quodlibet unum eorum, quod omnia sive simul sive singula.” Dixi autem ‘necessario’, quia non solum de facto, sicut si substantia angeli nuda crearetur, ista non necessario, sed contingenter esset ipsum esse et contingens esset, ut esset quaelibet sua perfectio, quia posset accidens addi sibi. Item non esset suum quodlibet posse, nam aliud est angelum posse esse, aliud posse intelligere. Dixi ‘infinitam perfectionem indivisibilem’ contra punctum, ne credas deum punctum, et contra quodlibet corpus, quia si punctus esset et esset perfectio, non esset infinita et cetera. Dixi ‘actualiter’, quia licet angelus sit suum esse, non tamen est suum fore seu tota latitudo durationis suae in actu, sed deus sic. Dixi ‘formaliter’, quia denotat summum modum identitatis non solum realiter, sed quidditative et formaliter, ut probatum est.
Corollarium: Deus eo formaliter est vivens, quo formaliter est intelligens, volens, potens et sic de aliis quibuslibet aliqualiter esse perfectionis simpliciter. Probatur per Augustinum in dialogo, qui dicitur Inquisitiones de trinitate, ubi quaerit dicens: “An aliquid fistet in deo esse, vivere, intelligere, posse? Respondet: Nullatenus aliud est in deo esse, aliud intelligere, aliud vivere vel aliud posse, quia deus eodem eo ipso, quoa est, vivit et eo, quo intelligit, potest et eo, quo potest”, vult “quia simplex divinitas et natura” et cetera. Sed deus ipso sapere formaliter sapit, igitur ipso sapere formaliter vivit et formaliter est. Sed id, quo formaliter est, est formaliter perfectio infinita. Igitur ipsum dei sapere est perfectio formaliter infinita. Et haec sit secunda conclusio corollaria. Ex his ultimo sequitur, quod deus est omnimode immutabilis.


[Secundus articulus]

Pro secundo articulo sit primum dubium contra simplicitatem dei quia Augustinus et alii videntur penes deum ponere ideas pluraliter, mensuras rerum, rationes producibilium, regulas, fulgores, origine set causas rerum saecula vel aeterna tempora. Unde 3 De trinitate capitulo 16: “Nec quisquam principaliter format” essentias seu creat, “nisi ille, penes quem primitus sunt omnium, quae sunt mensurae, numeri et pondera”. Item 14 De trinitate capitulo 34: “Ubinam sunt istae regulae immutabiles scriptae, nisi in libro lucis, quae veritas dicitur” et cetera ibi? Item libro 12 capitulo 3: “Rationes incorporale set sempiternae, nisi supra mentem hominis essent, incommutabiles profecto non essent”. Unde et Filius est “ars omnipotentis dei plena omnium rationum” et cetera 6 De trinitate capitulo 27. Item 83 Quaestionum quaestione 46 de ideis.Item fulgores aeternos ponit Dionysius De coelesti hierarchia capitulo 2 et Hugo in commento. Item De divinis nominibus de ideis, quas vocat “exemplaria”factiva creaturarum. Item origine set “causas rerum” ponit Ambrosius in Exameron libro 1 scilicet de opere primae diei. “Advertit enim” vas plenum prudentia Moyses, “quod visibilium atque invisibilium”, origines scientiarum “et causa rerum mens divina sola contineat” et cetera. Item saecula aeterna vel tempora ponit Hieronymus in Expositione super epistolam ad Titum capitulo 2 super isto: “Promisit non mendax deus ante saecula aeterna aeternis temporibus” tacita. “Ante haec mundi tempora aeternitatem quandam saeculorum fuisse credendum est, quibus semper cum Filio et Spiritu Sancto fuerat Pater”, ante tempus eiusmodi dicitur “omnis aeternitas. Immo innumerabilia tempora sunt, cum ipse sit infinitus”, et ita ante ergo haec tempora et cetera.
Responsio. Ad omnia ista potest dici, quod perfectionem divinam omnino simplicissimam omnium possibilium essentiarum exemplat et artem quadam infinita imitabilitate participabilem necesse est esse. Et non est dare maximum gradum nobilitatis essentialis, cuius ista sit exemplar et ars. Et secundo: Immaginari debemus, quod quilibet gradus essentialis perfectionis in ista infinitate versus deum quanto perfectius imitatur divinam perfectionem tanto nobilior est. Impossibile autem est aliquid imitari simpliciter infinite, nisi sit imago Filius. Sed bene possibile est duas essentias aequaliter imitari, et illae sunt unius speciei, unius ideae. Ideo quasi finite comunicando et causando essentiales perfectiones dicitur deus idea, cuius imitabilitas est infinitae latitudinis, sed finitae nobilitatis ex parte creaturae;respondet perfectioni. Unde tertio: Cuicumque gradui creabilium perfectionum dei perfectio exemplariter correspondens dicitur esse idea propria illius et sic totius latitudinis istius speciei, sic igitur idea est divina perfectio, ut unius speciei gradu essentiali finitae nobilitatis imitabilis. Ex hoc patet, wuod licet deus sit infinitus, tamen finite causat creaturas. Quarto: Multitudo idearum non est nisi unica simplicissima ars seu perfectio infinits multipliciter imitabilis multiplicitate effectuum et perfectionum et cetera. Praeterea: Multitudo rationum istius artis vel multiplocitas mensurae vel causarum vel regularum non aliter intelligi debent, nisi quia multipliciter potest varietatem effectuum et perfectionum repraesentare distinctissime, causare plura varia perfectissime et contenere omnia perfectionaliter et completissime. Per hoc patet, quid dicendum seu qualiter intelligendae sunt auctoritates supra allegatae contra.
Secundum dubium esse potest tertia ratio superius facta contra, quae contrariari videtur ei, quod ultimo dixi in primo articulo, scilicet quod deus est omnimode immutabilis. Item: Dei voluntas respectu Adam fuisse quandoque fuit contingenter volitio istius, scilicet fore illud verum, et quandoque necessario volitio istius veri, scilicet fuisse. Et sic patet, quod non est penitus idem volitum: Et primo vel ante erat volens contingenter et nunc est volens necessario, et sic est variabili set mutabilis. Pro cuius solutione notandum, ut superius dixi, videtur deus omnimode immutabilis ex sua in finitissima actualitate, simplicitate, immensitate, necessitate. Nam quia est perfectio omnimode infinita, ideo ubique praesentialiter et immutabiliter, etiam in spatio immaginario, infinito extra mundum. Nam alius mundus, immo infiniti possent ab eo subito creari, et tamen cuilibet esset intime praesens nec aequarent eius immensitatem. Unde A mundus, qui nunc est, potest in infinitum spatium moveri et esset semper deo aeque praesens. Igitur est deus omnino immobilis. Consequentia patet. Antecedens probatur, qui si B mundo non esset praesens aut de novo ad situm B accederet, tunc non esset omnimode infinitus. Ex quo patet quarto, quod impossibile est esse vacuum carens cuiuslibet entitatis praesentia. Nam habet dei praesentiam necessario. Si dicatur contra, quia non potest aliquid aliud extra mundum produci, patet, quod falsum est. Nam duplum corpus ad ultimam sphaeram est cogitabile conceptu mere simplici non negativo. Igitur est possibile. Item secundo, quia non est tota latitudo naturae specificae istius corporis posita in esse. NBam cuius naturae negatio quaelibet est impossibilis, eiusdem naturae affirmatio quaelibet est necesse et sic caelum est necesse et sic plura necesse esse et cetera.
Probatur etiam, quod deus sit immutabilis. Nam si potest moveri, igitur alicubi esse potest sibi competere mutatione propri et non sibi competit. Igitur non est actus purus. Item: Igitur ‘deum esse’ et ‘deum immensum esse’ non est simpliciter idem. Item: Nunc non est deus, nisi in situ mundi. Per te igitur posset in B alterius mundi situ esse et non hic esse, sicut econtra. Igitur non est immensus. Item sis sic, non esset deus incircumscriptibilis, immo corpus maioris ambitus, quam sit sua praesentia, esset conceptu simplici cogitabile. Cuius oppositum dicit Augustinus libro De essentia divinitatis: “Solus”, inquit, deus est “incircumscriptus, immutabili set immensus”. Et nota, quod dicit “solus”, cum tamen posset creare C angelus ita perfectum, qui posset ad esse in maiori situ quam totius mundi. Patet etiam per scripturam, quod deus est ubique in infinito spatio imaginabili. Nam si infinitum corpus esse simpliciter, toti esset simplicissimus deus praesens. Unde scribitur Baruch 3 (24): “ O Israel, quam magna” et cetera. Sequitur: “Magnus est et non habet finem, excelsus et immensus”. Et 3 Regum 8 (27): “Caelum et caeli caelorum non te capere possunt”. Et tamen in natura assumpta deus Filius circumscribitur et non est ubique secundum illam naturam. Et sic potest concedi, quod secundumillam pati et alterari et moveri potuit. Et tamen deus est simpliciter impassibilis, inalterabilis et immobilis. Sic suo modo potest dici, quod dei coluntas omnino immobilis respectu A futuri est contingenter volitio et respectu A praeteriti est necessario volitio.
Ad partem aliam secondi dubii, qua dicitur per tertiam rationem ad oppositum, quod creans potest non esse, igitur deus potest non esse, negandum est antecedens. Et ad probationem, cum infertur ‘igitur non potest non esse’, concedo, quod creans non potest non esse. Sed nego, quod creans non possit non esse creans. Sed aliter potest argui sic probando, quod, quia deus est creans, sit mutabilis. Nam arguitur sic: Deus creans potest non esse, igitur deus potest non esse, igitur deus est mutabilis. Consequentia secunda patet. Sed prima probatur in forma sic: Omne idem, quod deus creans potest non esse, patet, si antecedens istius consequentiae sit verum. Sed deus immutabilis est deus creans. Igitur deus immutabilis potest non esse. Consequentia tenet per dici de omni. Sed antecedens primum probatur, quia si non detur, igitur contradictorium, scilicet deus creans non potest non esse. Er sequitur: Igitur deus creans necessario est, igitur deus creans semper aeternaliter fuit et semper fuit verum dicere: Deus creans est. Sed hoc falsum, quia implicat, quod deus sit creans. Unde si deus non est creans actualiter, ista est vera: Deus creans non est. Si non est, igitur potest non esse. Praeterea, dato quod deus creans non sit, tunc arguitur: Haec est vera ‘Deus creans non est’. Igitur haec est vera ‘Deus creans potest non esse’. Antecedens patet ex casu. Consequentia probatur, quia ex qualibet de inesse sequitur propositio de possibili in sensu diviso. Secundo probatur consequentia, quia dato antecedente vel ‘Deus creans potest non esse’, et propositum, vel ‘non potest non esse’, igitur necessario est. Hoc repugnat antecedenti, quia non est.
Ad primum dico negando antecedens ut primo et probationem eius concedo usque id, quod ultimo infertur: Igitur semper fuit verum dicere ‘Deus creans est’. Quamvis enim haec sit vera ‘Deus creans semper fuit’, non tamen sequitur: Igitur semper fuit creans. Et per hoc patet, quid dicendum sit ad secundum.
Ad rationem secundam principalem, qua arguitur, quod deus non sit simplex ex attributorum distinctione, patet, quid dicendum per tertiam propositionem supra positam.
Sed si quaeratur primo: An attributa realiter distinguantur? patet, quod sic. An vero sint synonyma? Patet, quod non. Nam velle vel voluntas et nosse vel notitia non sunt et cetera. Alias patiuntur contradictoria, ut ‘Deus non vult B peccare’ et ‘Deus novit B peccare’ et ‘Deus non novit’ est falsum. Item: Rationes quid nominis distinctae sunt propter connotata. An vero praedicentur de se mutuo in quid, patet, quod strictissime non, quia magis sunt praedicationes ratione connotatorum denominative, quam in primo modo dicendi per se et cetera. Seda n ex parte rei in deo sit distinctio, dictum est supra, quod non.
Ad quartum patet, quid dicendum per dicta in distinctione 3 Primi quaestione 2, ubi ostensum est, an deus sit in genere et quomodo. Et haec sufficiant de tota quaestione.


============================================================


[PRIMA QUAESTIO]

Circa distinctionem undevicesimam usque ad tricesimam, in quibus inseruntur quattuor difficultates. Primo: Qualiter in deo distinguantur immensitas, magnitudo, aeternitas et potestas, cum sint una simplicissima essentia? Et patet, quod quoad nostrum modum significandi concernunt diversimode possibiles creaturas.
Secunda: Qualiter intelligitur unam personam esse in alia et econtrario per circumincessionem et quid sit circumincessio personarum? Potest dici, quod est coaeternarum una aeternitate, coimmensarum una immensitate et coaequalium eadem perfectione personarum summa et incommutabilis mutua praesentialitas. Unde praesentia illa intelligitur, quia numquam et nusquam et secundum nihil deest una alteri, quia eadem deitas.
Tertia: Qualiter sit possibile vel intelligibile, quod tres personae sunt unica perfectionis aequalitate aequales et relationes inter se sunt aliae relativae et cum hoc relatio est eadem realiter cum perfectione, qua sunt unum.
Quarta, quia in distinctione 19 capitulo paenultimo dicitur, quod tres personae non sunt tres essentiae, quia tunc essent quid maius vel perfectius duae quam una, sicut in creaturis. Et econtra videtur, quoddupla albedo non sit nobilior, immo gradus specificus indivisibiliter reperitur in qualibet.
Quinta: De aequalitate omnipotentiae in distinctione 20, ubi est dubium propter potentiam generandi. Sed de hac patet supra distinctione 7.
Quaero igitur primo et principaliter: Utrum inter personas divinas sit dare summam perfectionis aequalitatem? Arguitur quod non. Quodlibet aequalium in perfectione, ut aequale est, est aliquantae perfectionis. Patet, quia aequalitas fundatur in quantitate, sed persona divina ut condivisa est aequalis et ut condistincta non sic est aliquantae perfectionis. Nam ut condistincta ab alia est mera relatio. Relatio autem non est formaliter perfectio simpliciter. Patet, quia nec finita certum est nec infinita, alioquin infinita perfectio deesset Patri. Igitur inter personas divinas non est summa perfectionis aequalitas. Praeterea: Perfectio, secundum quam personae divinae sun aequales, aut est relativa, et patet quod non, quia tunc unius rationis essent relationes et sic Filius esset Pater, vel est perfectio absoluta essentialis et tunc, cum necessarie sit aequalia, ut aequalia sunt, esse condistincta, sequitur, quod in perfectione absoluta essent personae divinae distinctae. Et cum quaelibet sit infinita perfectio absoluta impartibilis, sequitur, quod infinite distinguuntur. Ubi autem est infinita distinctio, non est summa identitas et cetera.
In oppositum: Quia aequalitas secundum quid nominis videtur plurium eadem quantitas, sed impossibile est reperire citra personas divinas, quod plurium rerum sit eadem perfectionis essentialis quantitas, igitur impossibile, quod proprie aequalitas citra deum reperiatur. Et in deo reperitur, igitur ibi est dare summam perfectionis essentialis aequalitatem.
Responsio. Primo ponam quattuor conclusiones circa identitatem vel distinctionem personarum. Secundo respondebo ad aliqua brevia dubia. Tertio respondebo ad quaestionem sub triplici propositione breviter.


[Primus articulus]

Prima conclusio: Sola personarum divinarum identitas est infinite identitas plurium et potest esse. Probatur praeiacens quaestionis. Si essent A B duae res simillimae, tamen distinctae essentialiter, et remanente aliqualiter reali distinctione partibiliter inciperent esse C una essentia ita, quod distinctio essentialis continue remitteretur et augeretur essentialis identitas et hoc per horam, tunc in fine horae verum esset: A et B in infinitum fuerunt modice idem essentialiter et A et B in infinitum fuerunt modicr distincta essentialiter. Igitur si C essentia esset simpliciter infinite identitas, tunc C esset infinit identitas plurium. Patet consequentia. Nam in C itur per media aequalia infinita et incipit a non gradu identitatis essentialis numeraliter et terminatur ad non gradum distinctionis essentialis, sed per latitudines aequales non communicantes infinitas, sed non minus, immo incorporabiliter perfectius est in personis divinis. Nam vere sunti bi personae plures et essentia, qua sunt unum et idem, est simpliciter infinita identitas. Quod autem incomparabiliter perfectius sunt unum essentialiter, probatur, quia quamvis A B essent idem essentialiter propter C, tamen C Habet infinitas partes, a quarum qualibet est essentialiter distinctum C. Igitur ibi non omnimode cessat distinctio essentialis. Ex hoc patet exponens negativa quaestionis. Secundo confirmatur: Si essentia divina, cum sit identitas trium personarum, esse finite identitas essentialiter, tunc cogitabilis esset maior identitas essentialis. Consequentia patet et consequens impossibile. Nam quaelibet identitas perfecta est tantae identitatis gradu identitas, quanto est simplicitatis gradu simplicitas. Sed essentia divina est summe simplex; igitur. Et non est dare plurium identitatem, quin ista sit essentia multiplex. Igitur patet exponens negativa quaestionis. Tertio ad idem: Non minor est essentia divina essentialis plurium identitas, quam inter deum et materiam primam sit essentialis plurium diversitas, cum diversitas dicatur comparate quasi negative ad identitatem et econtra identitas est negatio diversitatis. Unde quantus est habitus, tanta est simplex negatio eius. Patet in numeris, patet in ordine essentialium perfectionum et cetera. Et quia identitas essentialis est plurium, et tamen est negatio cuiuslibet gradus et totius latitudinis essentialis diversitatis, cum igitur inter deum et materiam primam non sit finita, sed infinita diversitas et qua maior esse non potest, sequitur, quod personarum identitas essentialis est infinita et qua maior essentialis esse non potest. Secunda pars conclusionis, scilicet exponens negativa, scilicet quod nulla est alia plurium identitas, patet, quia quaecumque sunt aliqua pluralitate plura, sunt plures essentiae; igitur non sunt una identitas. Unde regula est: Quaecumque citra deum quomodolibet distinguuntur, sunt plures essentiae. Ex qua ponitur secunda conclusio.
Secunda conclusio est: Quaelibet plurium identitas citra deum est infinite minor essentialis identitas personarum identitate essentiali.Nam nulla una est identitas numeralis plurium, sed maxima est unius totius uniformis ad partes vel maxima identitas una est specifica simillima omnino, ut inter A B albedines omnino aequales et uniformes. Sed quaelibet istarum, in quantolibet gradu signetur, distat per latitudinem infinitam ab identitate plurium personarum essentiali. Probatur conclusio sic: Sint A B duae albedines infinitae, et patet, quod non minus sunt summe idem, id est in summo gradu possibili identitatis plurium in rebus creatis. Tunc arguitur: Identitas A B est tam modica, quod A infinite modice est idem alicui suae parti. Et tamen secundo. Toti B est minus idem, quam alicui suae parti. Igitur toti B est infinite minus idem, quam sibi ipsi. Et tertio in infinitum est A magis idem qalicui suae parti, quam ipsi B. Igitur si A esset res indivisibilis omnino, esset infinite magis idem, quam sint idem A B. Sed tunc non esset identitas plurium. Cum igitur in creaturis est plurium identitas, ibi non sit maior identitas, quam inter A et aliquam sui partem. In rebus igitur indivisibilibus non est tanta identitas et in rebus divisibilibus est infinita multiplicitas,igitur infinite distat ab illa simplicissima identitate. Nam identitas summa requirit unitatem, quae non est in rebus divisibilibus. Cummnulla igitur possit reperiri plurium identitas in creaturis maior identitate ipsius A ad aliquam sui partem et qualibet tali essentialis divina identitas est incomparabiliter maior, sequitur, quod quaelibet talis sit infinite minor identitas. Item: Quaelibet talis identitas in A est contingenter identitas et commutabili set cetera.
Tertia conclusio: Nulla est possibilis vel cogitabilis minor distinctio aliquorum distinctione personarum. Dixi autem ‘aliquorum’ propter formalitatum defensores. Illae enim proprie non sunt ‘aliquorum’, sed potius ‘alicuius’. Et tamen, si verae essent, pro certo absolutam distinctionem exigerent, et esset maior distinctio quam personarum distinctio sit distinctio. Probatur conclusio: Sumatur tota infinita latitudo essentialis distinctionis, quae in summo est infinita, et capiatur versus remissius extremum et signetur gradus distinctionis E, quo B C D personae divinae sic sunt distinctae, isto scilicet gradu quo, et sunt unum simplicissimum quid essentialiter. Et secundo: Totum B secundum quodlibet sui est A et econtrario et similiter de C et D. Tertio: B C sunt praecise A et non sunt perfectius A, quam solum B sit A vel quam simul B C D sint A et quam A sit idem sibi ipsi. Quarto: A est summe simplex nec aliqua partium distinctione distinguibile. Et quaero: An sit imaginabilis, nedum possibilis aliquis gradus remissioris distinctionis aliquorum vel non? Si non, habetur conclusio, si dicitur quod sic, contra: Excepro quod B sit C vel esset C impossibile minus distingui quam ut B sit id ipsum totaliter A, et C sit idem ipsum A, similiter et A sit summe simplex, igitur contradictionem includit, quod B C sint aliqua et sint magis idem. Consequentiam probo: Nam B est indistinctissime A et econtrario. Igitur B est indistinctissime id simplicissimum, quod est C et D. Item: E est extra latitudinem totam distinctionis essentialis, quia personae divinae sunt essentialiter summe unum vel idem, cuius tamen latitudinis distinctionis essentialis non datur minimus gradus, igitur E est gradus, quo nullus est cogitabilis minor et cetera. Nam si aliquis minor, iste sit F, aut F est de latitudine essentialis distinctionis et tunc est contradictio in concesso, aut extra et tunc non potest esse minor quam E, immo nisi sit E, non est et cetera. Nam qualitercumque minuatur distinctio E, eo ipso non est pluralitas aliqua. Praeterea: Nihil est in B quin sit substantia, ut dicit Augustinus in De fide ad Petrum. Igitur nihil est in B, quin sit quidquid est B ad se, quidquid perfectionis essentialis, quidquid substantiae vel essentiae. Hoc ipsum est omnino similiter et indistinctissime C et D. Igitur impossibile est cogitari ista esse magis idem et esse distincta aliquo modo.
Quarta conclusio: Quaelibet distinctio in divinis ad intra est infinite modica distinctio et infinite magna vel perfecta entitas. Patet, quia quaelibet est persona, quae est deus. Igitur quaelibet est infinite magna entitas, et tamen non potest cogitari minor distinctio; igitur et cetera.


[Secundus articulus]

Sed contra dices: Si error Sabellii potuit cogitari, tunc inter Patrem et Filium erat sola distinctio nominalis. Igitur minor distinctio potuit cogitari. Praeterea: Distinctio rationis inter relationem et essentiam est cogitabili set est minor, quam distinctio personarum, quae est realis, igitur et cetera; similiter distinctio formalis attributorum seu ex natura rei. Praeterea tertio: Quidquid est deus, est simpliciter infinitum. Sed distinctio personalis est deus, igitur est simpliciter infinita. Sed non est formaliter, nisi distinctio, quae est deus, igitur est formaliter distinctio infinita.
Responsio. Ad primum concedo, quod error Sabellii claudit contradictionem, et concedo, quod nominalis distinctio praecise nominalis est solum nominum. Et tunc, ut est aliquorum, est reali set est maior, quam distinctio personarum. Maior, inquam, distinctio, non maior entitas. Ad secundum consimiliter dico, quod distinctio rationis est diversarum rationum: Est realis, essentialis et maior quam distinctio mere relativa, sed in re signata non est aliquorum et cetera. Similiter ad formalitates patet, quod si sunt in re et sunt aliquorum, quod est essentialis distinctio. Ad tertium concedo, quod res ista est infinite magna entitas et infinite idem essentialiter cum Filio et Spiritu Sancto et est summe modice distincta. Et ratio est, quia esse summe modicam distinctionem est esse essentialiter idem omnino et differre solum relative in hoc praecise, quia hic est ab illo, sicut Pater et Filius sunt duae infinitae personae et sunt numerus minimus, non infinitus numerus.
Ex hoc solvitur duplex ratio in contrarium. Ad primam, cum dicitur ‘quodlibet aequalium’ et cetera, concedo. Et concedo etiam, quod persona divina ut condivisa relative est essentialiter idem et relative distincta et quod est aliquantae, id est infinitae perfectionis, sed eadem perfectione et infinitate infinita et cetera. Loquor de perfectione incomplexa et cetera. Et cum dicitur ibi ‘Nam ut condistincta est mere relatio’, id est est relatio et nihil quod non sit relatio, concedo, vel id est est relatio et non est absolutum aliquid, nego. Et isti duo sensus valde differunt. Ad secundum concedo, quod personae divinae sunt perfectae perfectione absoluta, loquendo de perfectione incomplexa,nam est deitas unica et cetera. Et concedo, quod relatio, quae est Pater, est essentialiter filiatio, sed non est relative vel personaliter filiatio. Nec in deo relationes propriae sunt alicuius speciei. Et cum dicitur: necesse est aequalia ut aequalia esse distincta, concedo relative distincta. Nec sequitur: Igitur in perfectione absoluta, qua sunt aequalia, sunt distincta.
Sed numquid relatio divina ut relatio divina est infinita? Responsio: Si sit reduplicatio et accipitur relatio pro relatione vel relativo incomplexe, concedo. Sed si sit specificatio, tunc non est formalis specificatio. Nam Pater non eo deus, quo Pater, et tamen eo deus, quo infinitus, et eo infinitus, quo deus. Nec sequitur: Non est formalis specificatio, igitur non est sic, quod relatio est infinita sicut deus. Non quia aeternus est Pater et econtrario, igitur distinguuntur, non sequitur; nec sequitur: igitur non est Pater aeternus. Sed nota, quod cum dico ‘tunc non est formalis specificatio’, non dico, quin formalitas in re relationis sit formaliter formalitas infinita, sed dico, quod praedicatio non est formalis specificatio, quia tunc esset specificatio formalis, quando denotatur illa infinita perfectio esse res absoluta, quae non concipitur, quin in conceptu formali includitur esse perfectum.
Ista igitur propositio: Relatio divina ut relatio est aliqua essentia absoluta, concedi potest. Patet, si est reduplicativa, sed non est formalis specificatio, quia non est formalis vel quidditativa praedicatio. Licet enim relatio sit formaliter essentia,non tamen est praedicatio formalis. Relatio est essentia, cum ly ‘essentia’ stet solum pro absoluta essentia.
Secunda: Relatio divina ut relatio est essentia relativa, falsa est, quia nulla essentia in deo est essentia ad aliud, sed bene est persona relativa, quae est formaliter essentia. Ratio huius est, quia sequitur: Relatio est essentia relativa, igitur plures essentiae relativae sunt in divinis, igitur plures essentiae vel substantiae. Hoc autem impossibile.
Tertia: Relatio divina, quidquid est, est formaliter deus et est formaliter perfectio infinita. Patet, quia paternitas, quidquid est, formaliter est Pater, est essentia absoluta,igitur est formaliter infinita. Et patet tam conclusio quam antecedens per Augustinum De fide ad Petrum et ponitur distinctione 8 capitulo ultimo: “Quidquid ibi intelligi potest, substantia est”, infinita substantia; igitur. Sed quia non est alia essentia vel perfectio nisi unica, quae est Pater et Filius et Spiritus Sanctus, ideo, licet paternitas non sit Filius, non tamen Filio deest aliqua perfectio et cetera.


[Tertius articulus]

Pro responsione ad quaestionem prima conclusio: Nulla plura, quomodolibet plura, citra deum sunt una aequalitate aequalia vel una quantitate seu perfectione magna vel una similitudine similia. Probatur ex dictis: Quaecumque plura citra deum sunt plures essentiae absolutae totaliter vel partialiter distinctae. Si igitur sunt quantitates, sunt plures essentiae et cetera, si sunt qualitates, sunt plures essentiae, igitur nulla una quantitate sunt aequalia. Sed contra: Nam accidens et subiectum sunt una quantitate quanta. Responsio: Negatur illud. Sed sunt duo corpora, igitur duae quantitates. Augustinus 15 De trinitate capitulo: “Sicut corpus carnis nihil aliud est quam caro”, quam substantia,, quae est caro, “sic donum Spiritus Sancti nihil aliud est quam Spiritus Sanctus”. Item idem: “Quidquid est in substantiis vel corpus est vel spiritus” et cetera distinctione.
Secunda conclusio: Summa et propriissima aequalitas est personarum divinarum seu inter personas divinas. Probatur: Personae divinae sunt plures personae, quarum quaelibet est infinita eadem infinitate absolute et eadem simplicissima perfectione quanta, igitur sunt summe et propriissime aequales. Nam impossibile est cogitantem qualiter sunt quantae vel infinitae vel perfectae concipere aliquam inaequalitatem ibi vel aliqua posse esse magis aequalia; igitur. Et nota rationem, quia non sic est impossibile esse vel cogitari de aliis aequalitatibus. Quinimmo potest dubitare, an sint omnino uniformia simpliciter.
Tertia conclusio: Personae divinae sunt penitus aequipotentes vel aequales in potentia. Probatur primo, quia sunt unica et simplicissima omnipotentia quidditative et formaliter. Secundo, quia impossibile est unam personam aliquid facere, quin idem simul et pariter et uniformiter alia faciat eadem potestate et eadem factione. Tertio: Quaelibet dicitur omnipotens. Cum igitur non sint plures omnipotentiae nec sit partibilis, sequitur, quod Filius sit omnipotens. Pater et Spiritus Sanctus; igitur sunt aequales in potentia. Haec sunt tria media Augustini Contra Maximinum libro 3. Et per oppositum: Ubi non est omnimoda potentiae aequalitas, ibi aut non eadem potentia aut non uniformiter possunt et cetera.
Sed qualiter dicendum ad dubium hoc, quia Filius non potest dicere verbum producendo et cetera? Magister Gregorius dicit, quod consequentia Augustini contra Maximinum valet contra hominem, sed non de forma et cetera. Aliter dico, quod valet de forma. Patet in distinctione 7. Et cum dicit Gregorius, quod Augustinus probat Filium omnipotentem, quia facit ad extra et cetera, igitur loquitur de omnipotentia Patris respectu possibilium fieri praecise, non respectu producibilis Filii.
Responsio. Dico, quod Augustinus non assumit contra Maximinum: Filius potest aequalem personam producere, quia tunc restat difficultas ratione Spiritus Sancti, sed assumit sic: Impossibile est A omnipotentem nihil posse, nisi B pariter efficiente, igitur B est omnipotens. Sed tamen si A non potest producere Filium, A non est omnipotens. Vide distinctionem 7.